Sot, në Beun, në këtë vend të mrekullueshëm mbi Vajzë të Vlorë, ku natyra dhe historia flasin vetë, u mblodhën intelektualë, biznesmenë të zonës, arkitektë dhe studiues, me një ide që nuk është thjesht projekt: është detyrim – ngritja e një lapidari në përkujtim të Kuvendit të lebërve, nga ku u dha kushtrimi për fillimin e Lufta e Vlorës kundër pushtuesve italianë.
Por Beuni nuk ka nevojë vetëm për një lapidar. Ai ka nevojë për rrëfim. Sepse aty nuk qëndron thjesht një vend i bukur – aty qëndron një moment themelues i historisë sonë kombëtare.
Në vitin 1920, Shqipëria ishte një shtet i brishtë, i sapodalë nga përplasjet e mëdha të Luftës së Parë Botërore. Fuqitë e huaja e shihnin si territor për t’u ndarë, jo si një shtet për t’u respektuar. Italia kishte zënë Vlorën dhe synonte ta mbante si pikë strategjike në Adriatik.
Por ajo që nuk u llogarit ishte reagimi i brendshëm.
Në Beun të Vajzës, në zemër të Labërisë, burrat e krahinës u mblodhën në një kuvend që nuk ishte thjesht një takim, por një akt vendimmarrjeje kombëtare. Nuk kishte shtet të fortë, nuk kishte ushtri të organizuar në kuptimin modern. Kishte vetëm një gjë: vullnet për të mos u nënshtruar.
Aty u dha kushtrimi.
Aty u vendos që pushtimi nuk do të pranohej. Aty lindi ideja se liria nuk negociohet, por fitohet. Dhe nga ai moment, lëvizja mori formë: u organizuan çetat, u bashkuan krahinat dhe nisi ajo që historia e njeh si Lufta e Vlorës – një nga betejat më të rëndësishme për mbrojtjen e sovranitetit shqiptar.
Fitorja që erdhi më pas nuk ishte vetëm ushtarake. Ajo ishte politike dhe morale. Italia u detyrua të tërhiqej, dhe Shqipëria i dha botës një mesazh të qartë: ky vend, sado i vogël dhe i brishtë, kishte njerëz që dinin të luftonin për të.
Prandaj Beuni nuk është një vend i zakonshëm. Është një simbol. Është vendi ku historia mori drejtim.
Sot, ideja për ngritjen e një lapidari është një hap i drejtë. Por nuk mjafton. Beuni duhet të kthehet në një pikë referimi historike dhe turistike. Duhet të ketë rrugë që të çojnë atje, tabela që tregojnë historinë, guida që rrëfejnë atë që ndodhi, aktivitete përkujtimore që e mbajnë gjallë kujtesën.
Sepse rreziku më i madh nuk është të harrojmë një vend. Rreziku më i madh është të harrojmë çfarë ka ndodhur në atë vend.
Dhe nëse harrojmë Beunin, harrojmë pikërisht momentin kur shqiptarët vendosën të mos dorëzohen.
Prandaj ky nuk është thjesht një projekt për një lapidar.
Është një thirrje për të rikthyer në vendin që meriton një kapitull të tërë historie.
Sepse luftërat nuk nisin vetëm me armë.
Ato nisin me vendime.
Dhe një nga vendimet më të rëndësishme për lirinë e këtij vendi u mor pikërisht aty – në Beun të Vajzës.
Fotot e Beun bërë sot nga fotografi S. Noli, ku mendohet të ngrihet lapidari kushtuar vendimmarrjes për të filluar Luftën e Vlorës