Ka momente në jetën publike të një vendi kur një proces gjyqësor tejkalon kufijtë e zakonshëm juridikë dhe shndërrohet në një ngjarje me peshë të jashtëzakonshme politike. Dosja “Partizani” po hyn pikërisht në një fazë të tillë. Vendimi i gjykatës për të thirrur si dëshmitar Kryeministrin Edi Rama dhe mundësia e përballjes në sallë me ish-kryeministrin Sali Berisha e kthen këtë proces në një skenë ku drejtësia dhe politika ndërthuren në mënyrën më të ndjeshme të mundshme.
Në thelb, kemi të bëjmë me një procedurë standarde: një dëshmitar thirret për të ndihmuar gjykatën në zbardhjen e rrethanave të një çështjeje. Por në realitetin shqiptar, ku politika ka një gravitet të fortë mbi çdo institucion, kjo nuk është thjesht një dëshmi. Është një përballje simbolike mes dy figurave që kanë dominuar jetën politike të vendit për dekada.
Megjithatë, duhet thënë qartë: në sallën e gjyqit nuk do të ketë debat politik. Nuk do të ketë replikat që publiku është mësuar të shohë në parlament apo në studio televizive. Edi Rama do të jetë në cilësinë e dëshmitarit, i kufizuar nga rregullat procedurale, ndërsa Sali Berisha do të mbrohet përballë akuzave. Çdo komunikim mes tyre do të kalojë përmes filtrit të gjykatës, avokatëve dhe prokurorisë. Pra, përballja do të jetë reale, por e kontrolluar, e disiplinuar dhe e zhveshur nga retorika e zakonshme politike.
Pyetja thelbësore është: çfarë kërkon drejtësia nga kjo dëshmi? Në çështje të tilla, ku vendimmarrja shtetërore ndërthuret me interesa private të dyshuara, dëshmia e një kryeministri synon të ndriçojë kontekstin. Të kuptohet si janë marrë vendimet, çfarë ndikimesh kanë ekzistuar dhe nëse ka pasur devijime nga ligji. Nuk është një dëshmi për të dënuar politikisht, por për të ndërtuar një panoramë faktike.
Nga ana tjetër, është e pritshme që mbrojtja e Sali Berisha ta përdorë këtë moment përtej kuadrit juridik. Strategjia do të jetë e qartë: të zhvendoset vëmendja nga akuza tek motivet e procesit, të hidhet dyshimi mbi paanshmërinë dhe të ndërtohet narrativa e një përballjeje politike të maskuar si proces penal. Në këtë kuptim, dëshmia e Ramës nuk është thjesht një akt procedural, por një mundësi për të sfiduar të gjithë konstruksionin e akuzës në sytë e publikut.
Këtu lind edhe rreziku më i madh: që procesi të rrëshqasë nga drejtësia në spektakël. Një tension i vetëm në sallë, një fjali e fortë, një interpretim i nxituar – mjafton për ta kthyer një seancë gjyqësore në material propagandistik për ditë të tëra. Në një vend ku politika jeton nga perceptimi publik, kjo është një armë e fuqishme.
Prandaj, barra kryesore bie mbi gjykatën. Ajo duhet të ruajë ekuilibrin, të mbajë kontrollin e seancës dhe të sigurojë që procesi të mos devijojë në arenë politike. Sepse në fund të ditës, drejtësia nuk duhet të japë spektakël, por vendim.
Çfarë pritet të ndodhë realisht? Me shumë gjasa, një dëshmi e kujdesshme, e matur, e ndërtuar mbi fakte dhe e shmangur nga çdo provokim politik. Një mbrojtje që do të kërkojë çdo hapësirë për të nxjerrë kontradikta ose për të krijuar dyshim. Dhe një gjykatë që do të përpiqet të mbajë këtë ekuilibër të brishtë.
Por, pavarësisht se çfarë do të ndodhë brenda sallës së gjyqit, jashtë saj beteja është e sigurt: beteja për interpretimin. Sepse në Shqipëri, shpeshherë nuk fiton ai që ka të drejtë në gjykatë, por ai që bind publikun.
Në plan juridik, kjo përballje mund të ketë ndikim të kufizuar. Vendimi do të mbështetet në prova, jo në simbolikë. Por në plan politik dhe publik, kjo është ndoshta pika kulmore e gjithë çështjes. Një moment që do të përdoret, interpretohet dhe riciklohet në diskursin politik për një kohë të gjatë.
Në fund, kjo nuk është thjesht një seancë gjyqësore. Është një provë për drejtësinë shqiptare: a mund të qëndrojë mbi politikën, apo do të tërhiqet nga graviteti i saj?
Deklarata e Jamarbër Malltezi se Edi Rama ka vendosur “8 firma” kur ka qenë kryetar i Bashkisë së Tiranës për çështjen “Partizani”, nuk është thjesht një fakt për t’u verifikuar. Është një lëvizje e menduar mirë në një strategji mbrojtjeje që synon të zhvendosë boshtin e debatit.
Sepse në thelb, ky argument nuk ka të bëjë vetëm me firmat. Ka të bëjë me përgjegjësinë.
Nëse një kryetar bashkie ka firmosur akte që lidhen me zhvillimin urbanistik të një prone – leje, vendime, miratime – ai bëhet pjesë e zinxhirit institucional të vendimmarrjes. Dhe pikërisht këtë po kërkon të theksojë mbrojtja: që vendimet nuk kanë qenë individuale, por produkt i një mekanizmi të tërë shtetëror.
Kjo është një taktikë klasike në procese të kësaj natyre. Kur një i pandehur përballet me akuza të rënda, ai nuk kufizohet vetëm në mbrojtjen e vetes, por përpiqet të zgjerojë hartën e përgjegjësisë. Të tregojë se nuk ka vepruar i vetëm. Se ka pasur institucione, procedura, firma të tjera. Se vendimmarrja ka qenë e shpërndarë.
Në këtë kuptim, përmendja e Edi Rama nuk është rastësi. Është një përpjekje për të ngritur një pyetje të thjeshtë, por me efekt të fortë publik: nëse ka firmosur edhe ai, atëherë pse përgjegjësia penale bie vetëm mbi disa persona?
Por këtu fillon ndarja mes perceptimit dhe realitetit juridik.
Në drejtësi, një firmë nuk është automatikisht provë faji. Një akt administrativ mund të jetë plotësisht i rregullt, pjesë e një procedure standarde, pa asnjë shkelje. Përgjegjësia penale lind vetëm kur provohet se:
- ka pasur shkelje të ligjit,
- ka pasur qëllim,
- dhe ka pasur përfitim të padrejtë.
Pra, fakti që një zyrtar ka firmosur nuk mjafton. Duhet të provohet pse e ka firmosur dhe çfarë ka sjellë ajo firmë.
Kjo e vendos argumentin e Jamarbër Malltezi në një dritë të dyfishtë. Nga njëra anë, ai është i fortë në planin publik: krijon dyshim, ngre pikëpyetje, ushqen narrativën e një procesi selektiv. Nga ana tjetër, në planin juridik, ai mbetet i kufizuar. Nuk rrëzon akuzën. Nuk provon pafajësinë. Thjesht detyron gjykatën të shohë më gjerë kontekstin.
Dhe pikërisht për këtë arsye, thirrja si dëshmitar e Edi Rama merr kuptim procedural. Jo si një përballje politike, por si një përpjekje për të ndriçuar rolin e institucioneve në atë që ka ndodhur.
Megjithatë, duhet thënë pa ekuivok: edhe nëse provohet se Rama ka firmosur disa akte, kjo nuk e ndryshon automatikisht natyrën e procesit. Ai mbetet dëshmitar. Ndërsa përgjegjësia penale, nëse ekziston, do të përcaktohet mbi bazën e provave konkrete për secilin individ.
Në fund, kjo histori e “8 firmave” është më shumë një betejë narrativesh sesa një provë juridike në vetvete. Është përpjekja për të ndërtuar një dyshim të arsyeshëm në sytë e publikut, për të zgjeruar fushën e debatit dhe për ta kthyer një proces penal në një çështje politike.