Që nga dita kur Sali Berisha u shpall “Non Grata” nga administrata amerikane, në Shqipëri është hapur një debat që rikthehet herë pas here: a janë këto sanksione vendime të bazuara vetëm mbi fakte, apo mund të ndikohen nga lobime, interesa politike dhe financiare?
Rasti i Milorad Dodik, liderit të serbëve të Bosnjës, e bën këtë debat edhe më të fortë.
Dodik, një politikan pro-rus, mik i Vladimir Putinit dhe i akuzuar për minimin e Marrëveshjes së Dejtonit, u sanksionua nga SHBA për korrupsion dhe veprime destabilizuese. Por në tetor 2025, administrata Trump hoqi sanksionet ndaj tij, familjes dhe rrethit të tij politik, pa dhënë një shpjegim të qartë publik.
Kjo rrëzoi mitin se “Non Grata nuk hiqet kurrë”. Jo vetëm që hiqet, por rasti Dodik tregoi se heqja mund të ndodhë edhe për figura shumë të kontestuara ndërkombëtarisht.
Pas këtij vendimi nisën pyetjet: kush loboi për Dodikun? Çfarë marrëveshjesh u bënë? Dhe a kishte pas kësaj një interes të madh ekonomik?
Sipas raportimeve ndërkombëtare, Dodik kishte zhvilluar një fushatë të gjerë lobimi në SHBA për heqjen e sanksioneve. Reuters raportoi më herët se ai po përpiqej të përdorte lobistë amerikanë për të dalë nga lista e zezë amerikane.
Në qendër të dyshimeve është edhe projekti i gazsjellësit “Southern Interconnection”, një investim i madh që do të lidhte Bosnjën me terminalin e gazit të lëngshëm në Kroaci dhe do të dobësonte varësinë nga gazi rus. The Guardian raportoi se projekti ka sjellë përplasje mes BE-së dhe SHBA-së, pasi kontrata synohej t’i jepej një kompanie të lidhur me figura pranë rrethit të Donald Trump, përfshirë Jesse Binnall dhe Joe Flynn.
Këtu historia bëhet më interesante. Dodik, i njohur si politikan pro-Moskës, do të pritej të ishte kundër një projekti që zëvendëson gazin rus me gaz amerikan. Por ai bëri të kundërtën: e mbështeti projektin.
A ishte kjo kthesë politike pjesë e çmimit për heqjen e sanksioneve? Zyrtarisht, askush nuk e thotë. Por politikisht, pyetja mbetet e hapur.
Rasti Dodik tregon se sanksionet amerikane nuk janë gjithmonë një gur i palëvizshëm. Ato mund të vendosen, mund të forcohen, por edhe mund të hiqen. Dhe kur hiqen pa shpjegim të qartë, hapet dera për dyshime mbi lobime, interesa biznesi dhe marrëveshje politike.
Prandaj ky rast ka rëndësi edhe për debatin shqiptar. Sepse ai tregon se “Non Grata” nuk është domosdoshmërisht fundi i historisë. Është një instrument politik, diplomatik dhe juridik, por jo një dënim i përjetshëm i pandryshueshëm.
Nëse për Dodikun u gjet një rrugë daljeje, atëherë pyetja shqiptare është e pashmangshme: a mund të ndodhë e njëjta gjë edhe për Sali Berishën?
Përgjigjja nuk varet vetëm nga drejtësia, por edhe nga politika, lobimi, interesat strategjike dhe raporti i ri i forcave në Uashington. Non Grata nuk është mall – pse rasti Berisha nuk është Dodik
Që prej shpalljes “Non Grata” të Sali Berisha nga administrata amerikane, në Shqipëri është krijuar një bindje e përhapur: nëse një figurë si Milorad Dodik mund të dalë nga lista e zezë, atëherë pse të mos ndodhë e njëjta gjë edhe për Berishën?
Në pamje të parë, logjika duket e drejtë. Por në politikën ndërkombëtare, gjërat nuk funksionojnë me krahasime të thjeshta.
Sepse “Non Grata” nuk është një mall që blihet dhe shitet në tregun e lobimeve. Është një instrument politik, dhe si çdo instrument politik, përdoret mbi bazën e interesit.
Rasti i Dodik e tregoi qartë se sanksionet amerikane mund të hiqen. Por nuk tregoi se ato hiqen lehtësisht, e aq më pak se hiqen vetëm me para. Përkundrazi, ai rast tregoi diçka tjetër: se kur një figurë bëhet pjesë e një ekuacioni më të madh strategjik, atëherë SHBA mund të rishikojë qëndrimet e saj.
Në Bosnje, loja është shumë më e madhe se një individ. Është përplasja me ndikimin rus, stabiliteti i një shteti të brishtë dhe projektet energjetike që lidhin rajonin me Perëndimin. Në këtë kontekst, një figurë si Dodik, sado problematike, mund të kthehet në një faktor që menaxhohet, jo vetëm që ndëshkohet.
Pra pyetja nuk është pse u hoq sanksioni për Dodik. Pyetja është: çfarë fitoi SHBA nga ajo lëvizje?
Dhe pikërisht këtu bie krahasimi me Berishën.
Rasti i Shqipërisë nuk është Bosnja. Nuk ka krizë gjeopolitike të atij niveli, nuk ka përplasje të drejtpërdrejta me Rusinë dhe nuk ka një ekuacion strategjik që kërkon rishikim të balancave. Në këtë kuadër, një vendim për Berishën nuk është i lidhur me një interes të madh rajonal, por mbetet kryesisht një çështje standardesh politike dhe perceptimi për korrupsionin.
Kjo nuk do të thotë se vendimi është i përjetshëm. Asnjë vendim politik nuk është i tillë. Por do të thotë se ai nuk ndryshon pa arsye.
Lobimi mund të ndihmojë. Paratë mund të hapin dyer. Por asnjëra prej tyre nuk mjafton nëse nuk ekziston një arsye politike që e justifikon ndryshimin. Dhe kjo arsye nuk lidhet me individin, por me interesin e Shteteve të Bashkuara.
Prandaj, debati në Shqipëri shpesh është i gabuar në themel. Ai fokusohet te pyetja “a mund të hiqet Non Grata?”, kur në fakt duhet të bëjë një pyetje tjetër: “pse duhet ta heqë SHBA?”
Sepse në fund, vendimet e Uashingtonit nuk merren për të zgjidhur hallet e politikës shqiptare. Ato merren për të mbrojtur interesat amerikane.
Dhe derisa këto interesa të mos kërkojnë një ndryshim, “Non Grata” mbetet aty ku është – jo si një mall që blihet, por si një vendim që ndryshon vetëm kur ndryshon politika.