Arabia Saudite, Abraham Accords dhe arkitektura e re e Lindjes së Mesme

Nga David Isaac

Arabia Saudite, Abraham Accords dhe arkitektura e re e Lindjes së Mesme Njohja e Izraelit nga Arabia Saudite do të ishte shumë më tepër se një marrëveshje diplomatike mes dy shteteve. Ajo do të përfaqësonte një riorganizim të thellë të ekuilibrave gjeopolitikë në Lindjen e Mesme, duke e zhvendosur rajonin nga logjika e konfliktit ideologjik drejt logjikës së interesave strategjike, sigurisë kolektive dhe integrimit ekonomik. Marrëveshjet e Abrahamit, të nënshkruara në vitin 2020 mes Izraelit, Emirateve të Bashkuara Arabe dhe Bahreinit, hapën një kapitull të ri në marrëdhëniet arabo-izraelite.

Më pas, Maroku vendosi marrëdhënie diplomatike me Izraelin, ndërsa Sudani pranoi normalizimin, megjithëse procesi i tij mbeti i ndërlikuar për shkak të krizave të brendshme. Këto marrëveshje treguan se një pjesë e botës arabe nuk e sheh më Izraelin vetëm përmes prizmit të konfliktit palestinez, por edhe si një aktor të rëndësishëm në siguri, teknologji, ekonomi dhe stabilitet rajonal. Megjithatë, Arabia Saudite është çështja qendrore. Pa Riadin, Abraham Accords mbeten një arkitekturë e rëndësishme, por jo e plotë. Me Arabinë Saudite, ato do të shndërroheshin në një rend të ri rajonal. Arabia Saudite nuk është thjesht një vend tjetër arab. Ajo është ekonomia më e madhe arabe, një fuqi energjetike globale dhe kujdestare e Mekës dhe Medinës, dy vendeve më të shenjta të Islamit. Për këtë arsye, çdo vendim i saj ka peshë politike, fetare dhe simbolike në gjithë botën islame.

Normalizimi mes Riadit dhe Jerusalemit do të kishte ndikim shumë më të madh sesa çdo marrëveshje e mëparshme arabo-izraelite. Në planin strategjik, një marrëveshje e tillë do të krijonte një bosht të ri sigurie: SHBA–IzraelArabia Saudite-Emiratet e Bashkuara Arabe. Ky bosht do të kishte kapacitet të ndikonte në balancën ndaj Iranit, të frenonte rrjetet e milicive të mbështetura nga Teherani dhe të krijonte një sistem më të koordinuar kundër terrorizmit, sulmeve kibernetike dhe destabilizimit rajonal. Kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht krijim i një aleance ushtarake formale. Në Lindjen e Mesme, shpeshherë aleancat më të rëndësishme janë joformale: shkëmbim inteligjence, koordinim diplomatik, mbrojtje ajrore, teknologji sigurie, investime strategjike dhe bashkëpunim në infrastrukturë.

Pikërisht këtu Izraeli dhe Arabia Saudite kanë interesa të përbashkëta. Izraeli ka epërsi në teknologji, siguri kibernetike, inteligjencë artificiale, mbrojtje raketore dhe bujqësi të avancuar. Arabia Saudite ka kapital, ndikim energjetik, pozitë gjeografike dhe ambicie të mëdha modernizuese përmes Vision 2030, program që synon diversifikimin e ekonomisë, forcimin e investimeve dhe transformimin e vendit në një qendër që lidh tre kontinente. Kombinimi i kapitalit saudit me inovacionin izraelit do të mund të ndryshonte strukturën ekonomike të rajonit. Lindja e Mesme nuk do të shihej më vetëm si hapësirë nafte, konflikti dhe baze ushtarake, por si korridor teknologjik, energjetik dhe tregtar mes Azisë, Evropës dhe Afrikës. Në këtë kontekst hyn edhe projekti India–Middle East–Europe Economic Corridor. Ky korridor synon lidhjen e Indisë me Evropën përmes Emirateve, Arabisë Saudite, Jordanisë, Izraelit dhe Evropës. Projekti u prezantua në samitin e G20 në vitin 2023 dhe shihet si një nga nismat më të mëdha të lidhjes ekonomike ndërkontinentale. (AP News) Pa normalizim saudito-izraelit, ky korridor mbetet politikisht i brishtë. Me normalizim, ai mund të bëhet shtylla ekonomike e një rendi të ri rajonal.

Arabia Saudite do të ishte nyja tokësore dhe energjetike; Izraeli porta mesdhetare drejt Evropës; Emiratet qendra financiare dhe logjistike; India furnizuesi i madh tregtar; ndërsa Evropa tregu përfundimtar. Kjo do të krijonte një alternativë ndaj ndikimit kinez në infrastrukturën globale dhe do t’i jepte SHBA-së një rol të ri si arkitekte e lidhjeve ekonomike, jo vetëm si fuqi ushtarake. Prandaj normalizimi mes Arabisë Saudite dhe Izraelit nuk është thjesht çështje rajonale; është pjesë e konkurrencës globale mes SHBA-së, Kinës dhe Rusisë për ndikim në Lindjen e Mesme.

Nga pikëpamja e Iranit, një marrëveshje saudito-izraelite do të ishte humbje strategjike. Irani ka ndërtuar për dekada një rrjet ndikimi përmes Hezbollahut në Liban, milicive në Irak, regjimit sirian, Houthi-ve në Jemen dhe grupeve të armatosura palestineze. Ky rrjet funksionon mbi idenë se Izraeli është armiku kryesor dhe se shtetet arabe që afrohen me të tradhtojnë kauzën rajonale. Nëse Arabia Saudite, vendi me peshën më të madhe fetare në Islam, do të njihte Izraelin, kjo narrativë do të dobësohej ndjeshëm. Jo sepse konflikti do të zhdukej, por sepse monopoli ideologjik i “rezistencës” do të thyhej. Rajoni do të ndahej më qartë mes dy modeleve: modeli i milicive, luftës dhe revolucionit permanent; dhe modeli i shteteve që kërkojnë zhvillim, teknologji, investime dhe stabilitet. Por çështja palestineze mbetet pengesa më e madhe.

Arabia Saudite ka deklaruar në mënyrë të përsëritur se nuk mund të ketë normalizim të plotë me Izraelin pa një rrugë të besueshme drejt zgjidhjes së çështjes palestineze. Në vitin 2024, ministri i jashtëm saudit theksoi se nuk mund të ketë marrëdhënie normale pa adresimin e kësaj çështjeje. Kjo e bën procesin më kompleks, por edhe më të rëndësishëm. Njohja saudite nuk mund të jetë thjesht marrëveshje ekonomike apo sigurie. Ajo duhet të përfshijë një formulë politike që i jep palestinezëve perspektivë reale: institucione më funksionale, zhvillim ekonomik, garanci ndërkombëtare dhe një proces politik të besueshëm. Nëse Arabia Saudite arrin të normalizojë marrëdhëniet me Izraelin duke siguruar një kornizë serioze për palestinezët, ajo do të fitojë jo vetëm marrëdhënie me Izraelin dhe garanci më të forta nga SHBA-ja, por edhe legjitimitet moral në botën arabe. Kjo do ta vendoste Riadin në qendër të diplomacisë së re të Lindjes së Mesme.

Nga ana tjetër, Izraeli do të përfitonte njohjen nga shteti më i rëndësishëm arab dhe islamik. Kjo do të ishte fitore historike për sigurinë dhe legjitimitetin e tij rajonal. Për Izraelin, paqja me Egjiptin dhe Jordaninë solli stabilitet kufitar; Abraham Accords sollën hapje ekonomike; por paqja me Arabinë Saudite do të sillte integrim strategjik. Një marrëveshje e tillë do të ndikonte drejtpërdrejt edhe në Liban. Nëse Arabia Saudite dhe Izraeli afrohen, presioni diplomatik mbi Hezbollahun do të rritej. Libani do të përballej me një zgjedhje më të qartë: të mbetet peng i logjikës së milicisë, apo të kërkojë rikthimin në sistemin arab të stabilitetit dhe investimeve. Në Siri, normalizimi do të kufizonte hapësirën e manovrimit të Iranit. Në Irak, do të forconte aktorët që kërkojnë sovranitet shtetëror kundër milicive. Në Jemen, mund të ndihmonte në një ekuilibër më të fortë kundër Houthi-ve.

Në Gaza, efekti do të varej nga mënyra se si marrëveshja lidhet me procesin palestinez. Në planin energjetik, Arabia Saudite mbetet një nga aktorët kryesorë të tregut global të naftës, ndërsa Izraeli ka zhvilluar pozicion të rëndësishëm në gazin natyror të Mesdheut Lindor. Bashkëpunimi i tyre do të krijonte mundësi në energji tradicionale, energji të rinovueshme, hidrogjen, teknologji uji dhe siguri infrastrukturore. Në planin teknologjik, kjo marrëdhënie do të ishte edhe më transformuese. Arabia Saudite kërkon të ndërtojë ekonomi pas-nafte. Izraeli është një nga qendrat më të rëndësishme të inovacionit në botë. Nëse këto dy kapacitete bashkohen, rajoni mund të krijojë një qendër të re për inteligjencën artificiale, sigurinë kibernetike, bujqësinë e shkretëtirës, shëndetësinë digjitale dhe mbrojtjen e infrastrukturave kritike. Në planin kulturor dhe fetar, normalizimi do të kishte ndikim të jashtëzakonshëm. Ai do të sfidonte dekada propagande, demonizimi dhe ndarjeje. Nuk do të zhdukte paragjykimet menjëherë, por do të krijonte kushte për kontakte njerëzore, akademike, fetare, turistike dhe ekonomike.

Paqja nuk ndërtohet vetëm nga qeveritë; ajo bëhet e qëndrueshme kur shoqëritë fillojnë të shohin përfitime konkrete. Megjithatë, rreziqet janë reale. Lufta në Gaza, mungesa e besimit, presioni i opinionit publik arab, kundërshtimi i Iranit dhe grupeve të lidhura me të, si dhe polarizimi politik në Izrael e bëjnë procesin të vështirë. Një marrëveshje e nxituar, pa komponent palestinez dhe pa mbështetje rajonale, mund të jetë e brishtë.Prandaj normalizimi duhet të jetë strategjik, jo thjesht ceremonial. Ai duhet të ndërtohet mbi katër shtylla: siguri rajonale, zhvillim ekonomik, zgjidhje politike për palestinezët dhe integrim ndërkombëtar. Shtylla e parë është siguria. Arabia Saudite, Izraeli, Emiratet, Bahreini, Jordania, Egjipti dhe SHBA-ja mund të ndërtojnë një sistem konsultimi për mbrojtjen ajrore, sigurinë detare, inteligjencën dhe luftën kundër terrorizmit. Shtylla e dytë është ekonomia. Pa projekte konkrete, paqja mbetet elitare. Investimet, korridoret tregtare, teknologjia, energjia dhe turizmi duhet ta bëjnë normalizimin të prekshëm për qytetarët.

Shtylla e tretë është çështja palestineze. Arabia Saudite nuk mund ta anashkalojë atë, sepse legjitimiteti i saj në botën islame e detyron ta trajtojë seriozisht. Por pikërisht për këtë arsye, ajo mund të jetë aktori arab më i aftë për të ndërmjetësuar një formulë të re politike. Shtylla e katërt është dimensioni global. Normalizimi saudito-izraelit do të forconte rolin amerikan, do të kufizonte hapësirën e Kinës për të monopolizuar korridoret ekonomike dhe do të dobësonte ndikimin rus e iranian në rajon. Në fund, pyetja nuk është vetëm nëse Arabia Saudite do ta njohë Izraelin. Pyetja më e madhe është: çfarë lloj Lindjeje të Mesme do të ndërtohet në dekadën e ardhshme? Një Lindje e Mesme e parë është ajo e vjetër: milici, luftëra, kufij të paqëndrueshëm, ekonomi të varura nga nafta dhe popuj të mbajtur peng nga konflikte të pafundme. Një Lindje e Mesme tjetër është ajo e Abraham Accords të zgjeruara: shtete që ruajnë identitetin e tyre, por bashkëpunojnë në siguri, tregti, energji, teknologji dhe diplomaci. Arabia Saudite është çelësi mes këtyre dy vizioneve.

Nëse Riadi hyn në Abraham Accords, normalizimi arabo-izraelit nuk do të jetë më përjashtim diplomatik, por do të bëhet boshti i një rendi të ri rajonal. Ky rend nuk do të jetë i përsosur. Nuk do t’i zgjidhë menjëherë të gjitha konfliktet. Nuk do ta eliminojë rivalitetin me Iranin, as nuk do ta zgjidhë automatikisht çështjen palestineze. Por do të krijojë një realitet të ri: një Lindje të Mesme ku shtetet kryesore nuk ndërtojnë të ardhmen mbi refuzim, por mbi interes, zhvillim dhe stabilitet. Për këtë arsye, njohja e Izraelit nga Arabia Saudite do të ishte moment historik. Ajo do të shënonte kalimin nga diplomacia e bojkotit te diplomacia e ndërtimit; nga rajoni i konflikteve të trashëguara te rajoni i korridoreve ekonomike; nga Lindja e Mesme e frikës te Lindja e Mesme e mundësive. Nëse Abraham Accords ishin fillimi, Arabia Saudite do të ishte kulmi strategjik i tyre. Dhe nëse ky proces ndërtohet me kujdes, me respekt për çështjen palestineze dhe me vizion afatgjatë, ai mund të bëhet themeli i rendit më të rëndësishëm paqësor në Lindjen e Mesme që prej marrëveshjes së paqes Egjipi-Izrael.