Kur qëndresa e pushtetit përplaset me indinjatën e protestuesve, kush fiton sipas Gustave Le Bon?!

Nga Albert Vataj
Vepra monumentale e Gustave Le Bon, “Psikologjia e turmave” (1895), mbetet një nga udhërrëfyesit më të saktë për të kuptuar dinamikat e masave. Kur shohim protestat e fundit në Tiranë kryesisht, teoritë e tij gjejnë zbatim pothuajse mekanik.
Le Bon thoshte se individi, sapo bëhet pjesë e një turme, humb vetëdijen e tij kritike dhe udhëhiqet nga një “shpirt kolektiv”.
Sipas Le Bon, turmat nuk mendojnë në mënyrë logjike ose me nuanca, ato mendojnë me imazhe dhe formula të thjeshta.
Sa më e thjeshtë dhe goditëse të jetë një ide, aq më shpejt përhapet.

Në vendin tonë, kauzat komplekse socio-ekonomike apo mjedisore, si ndikimi i investimeve, kontratat apo ligjet e mbrojtjes së natyrës, në shesh përmblidhen në sllogane të prera dhe emocionale si “O sot o kurrë!”, “Shqipëria nuk shitet” ose “Rama ik”, “Rama në burg, Berisha në burg”. Turma nuk mblidhet për të analizuar kapitujt e një projekti, por rreth një imazhi të thjeshtuar: “shpëtimi i vendit” përballë “shkatërrimit”.
Le Bon argumenton se një turmë është një “trup pa kokë” që kërkon instinktivisht një udhëheqës. Ky udhëheqës nuk bind me logjikë, por përmes tre mjeteve: pohimit të prerë, përsëritjes dhe infektimit psikologjik. Ai gjithashtu paralajmëronte se liderët politikë shpesh përpiqen të “mbihipin” mbi lëvizjet spontane për t’i drejtuar ato për interesat e tyre.
Kjo shihet qartë në përpjekjet e vazhdueshme të partive politike tradicionale, si opozita apo faktorë të tjerë, për të marrë mikrofonin ose për të ndërhyrë në protestat që nisin si qytetare apo mjedisore. Sapo politika fut militantët ose narrativën e saj në shesh, krijohet një përplasje e brendshme psikologjike, siç raportohet shpesh për debate mes qytetarëve pa parti dhe militantëve strukturorë. Lideri politik përpiqet të kthehet në “përkthyesin” e vullnetit të turmës.

Le Bon shkroi për “infektimin”, mënyrën se si një emocion apo ide përhapet si virus brenda një mase njerëzish, duke eliminuar frikën individuale për shkak të ndjenjës së fuqisë së plotë që jep numri.
Sot, ky infektim nuk ndodh më vetëm fizikisht në shesh, por fillon javë më parë në rrjetet sociale (Instagram, TikTok, Facebook). Peticionet online që mbledhin qindra mijëra firma dhe videot e influencerëve që bëjnë thirrje për pjesëmarrje krijojnë pikërisht atë që Le Bon e quante “turmë psikologjike përpara se të jetë turmë fizike”. Individi ndihet pjesë e një mase të madhe përpara se të dalë nga shtëpia.
Në teorinë e tij, Le Bon thotë se turmat janë lehtësisht të ndikueshme nga sugjestioni i jashtëm dhe mund të manipulohen ose të portretizohen si “të paarsyeshme” nga ata që kanë mjetet e retorikës.
Përkulja e pushtetit ndaj protestave shpesh ndjek saktësisht këtë logjikë të Le Bon-it. Duke i quajtur protestuesit apo influencerët si “njerëz pa informacion”, “qorrollapistë” ose duke ironizuar motivet e tyre (p.sh. që dalin për protesta por shqetësohen për foto në plazh), pushteti përpiqet të zhveshë turmën nga çdo legjitimitet racional.
Kryeministri apo zyrtarët shpesh përdorin të njëjtat armë retorike të Le Bon-it: thjeshtëzimin e protestës si një “shfaqje” e nxitur nga keqkuptimet, duke i mëshuar idesë se “shumica legjitime” (mandatet) qëndron diku tjetër.

Përkimi është pothuajse absolut. Protestat në Shqipëri tregojnë se, pavarësisht se teknologjia ka ndryshuar (platformat digjitale zëvendësojnë gazetat e vjetra), mekanizmi se si njerëzit reagojnë kur bëhen bashkë në një masë mbetet i njëjtë. Ata udhëhiqen nga emocionet e forta, kërkojnë simbole të thjeshta dhe janë vazhdimisht në luftë mes ruajtjes së kauzës së pastër qytetare dhe manipulimit nga elitat politike që dinë t’i lexojnë këto tura.
Rrjetet sociale e kanë marrë konceptin e “infektimit mendor” të Le Bon-it dhe e kanë vendosur në steroidë. Në vitin 1895, Le Bon mendonte se që të ndodhte infektimi psikologjik, njerëzit duhej të ishin fizikisht pranë njëri-tjetrit në një shesh, ku shikimet, britmat dhe energjia e trupave krijonin atë “shpirtin kolektiv”.
Sot, falë teknologjisë dhe algoritmeve, turma psikologjike mund të krijohet pa u takuar kurrë fizikisht.

Ja se si ka ndryshuar ky mekanizëm në epokën digjitale:
Infektimi asinkron dhe “Turma globale”
Për Le Bon-in, infektimi kishte kufij hapësinorë dhe kohorë – protesta mbaronte, njerëzit shpërndaheshin dhe individi kthehej në vete. Sot, në rrjetet sociale (TikTok, Instagram, X), infektimi është asinkron.
Një video e shkurtër, një meme politike ose një thirrje emocionale nga një influencer qëndron online 24/7.
Ti mund të “infektohesh” nga zemërimi i turmës duke qenë vetëm në dhomën tënde të gjumit në mes të natës. Kjo krijon një gjendje permanente të turmës psikologjike; individi nuk “shkëputet” dot plotësisht nga masa.

Algoritmet si “udhëheqësi invisible”
Le Bon thoshte se turma ka nevojë për një lider që përdor pohimin dhe përsëritjen. Sot, rolin e këtij lideri e ka marrë algoritmi.
Sistemet e rrjeteve sociale janë të dizajnuara për të maksimizuar kohën që ne kalojmë në ekran, dhe asgjë nuk të mban të ngulur aty më shumë sesa zemërimi dhe indinjata morale. Algoritmi identifikon çfarë të nxit emocion (p.sh. një skandal korrupsioni apo një projekt që prek mjedisin në Shqipëri) dhe të ushqen vazhdimisht me të njëjtën përmbajtje. Ai funksionon si makina e përsëritjes absolute që përshkruante Le Bon.

Dhomat e Ekhos si sheshe virtuale
Në një shesh fizik, mund të kalonte një kalimtar dhe të thoshte diçka ndryshe. Në rrjetet sociale, përmes opsioneve block, unfollow dhe përzgjedhjes së algoritmit, ne krijojmë “dhoma ekho”.
Kjo e çon atë që Le Bon e quante “ekstremizëm i turmës” në nivele të reja. Në këto grupe virtuale, çdo mendim ndryshe shihet si tradhti. Turma digjitale nuk toleron asnjë nuancë: ose je me ne, ose je kundër nesh (armiku).

Radikalizimi i shpejtë përmes “Pëlqimeve” (Likes & Shares)
Le Bon thoshte se në turmë humb përgjegjësia individuale sepse numri i madh të jep ndjenjën e paprekshmërisë. Në internet, kjo përkthehet në anoni matet dhe në validimin e shpejtë.
Kur një individ shkruan një koment ekstrem ose shpërndan një lajm të paverifikuar (fake news) dhe merr mijëra pëlqime, infektimi mendor kthehet në një garë shpërblimi. Individi radikalizohet për të marrë miratimin e turmës digjitale.

Si manifestohet kjo në Shqipëri?
Kur shpërthen një kauzë në Shqipëri, “infektimi” digjital ndodh brenda pak orësh. Por këtu vërehet edhe një fenomen tjetër që Le Bon do ta studionte me interes: “Aktivizmi i divanit”
Për shkak se infektimi digjital është shumë i lehtë (mjafton një Share ose një Story me slloganin e thjeshtëzuar), krijohet përshtypja e një turme gjigante virtuale. Megjithatë, jo gjithmonë kjo turmë digjitale përkthehet në trupa fizikë në shesh. Ndonjëherë, shkarkimi i indinjatës psikologjike përmes tastierës e zvogëlon presionin për të dalë fizikisht në protestë.
Ndryshimi i madh: Nëse në kohën e Le Bon-it duhej të shkoje te turma për t’u infektuar, sot turma të vjen vetë në xhep, përmes telefonit, duke të infektuar me të njëjtat emocione primitive, por në mënyrë të vazhdueshme dhe të monitoruar nga kodet kompjuterike.
Në psikologjinë e turmave të Gustave Le Bon dhe në sociologjinë politike moderne, kur dy palë, një turmë e infektuar nga indinjata dhe një pushtet që bën qëndresë hermetike, bllokohen në pozicionet e tyre, situata nuk qëndron kurrë gjatë në vend. Ajo precipiton drejt një pike kthehu.

Në kontekstin e Shqipërisë, duke gërshetuar teorinë e Le Bon-it me realitetin tonë politik, ky ngujim (stalemate) mund të precipitojë në tri skenarë të mundshëm:
Skenari 1: Radikalizimi i skajshëm dhe shpërthimi i dhunshëm (Pika e Vlimit)
Le Bon argumenton se turmat kanë një tolerancë shumë të ulët ndaj frustrimit. Kur një turmë psikologjike insiston dhe gjen përpara një mur të palëvizshëm, ndjenja e fuqisë së plotë që i jep masa kthehet në shkatërrim. Frika individuale zhduket plotësisht.
Si precipiton: Nëse protestuesit shohin se mjetet paqësore, fjalimet dhe postimet në rrjetet sociale nuk po funksionojnë, udhëheqësit e turmës (ose elementët më radikalë brenda saj) do të ndryshojnë narrativën. Mesazhi kthehet nga “Duam të dëgjohemi” në “Duhet ta marrim me forcë atë që na takon”.
Rezultati: Situata precipiton në përplasje fizike me policinë, dëmtim të institucioneve apo bllokim total të akseve kombëtare. Ky është momenti ku turma funksionon vetëm me instinkt dhe “infektimi” i dhunës përhapet sekondë pas sekonde te çdo pjesëmarrës.
Skenari 2: Konsumimi dhe Shpërbërja e Turmës (Skenari i “Lodhjes”)
Ky është skenari ku pushteti fiton përmes kohës, një strategji që qeveritë në Shqipëri e kanë përdorur shpesh me sukses. Le Bon vëren se turmat, për nga natyra e tyre psikologjike, janë shkatërruese por impulsive dhe jetëshkurtra. Eksitimi nervor i turmës nuk mund të mbajë të njëjtin ritëm për një kohë të gjatë pa pasur një rezultat të prekshëm.
Si precipiton: Qeveria thjesht “pret sa të kalojë stuhia”, duke mos reaguar, duke injoruar kërkesat ose duke bërë premtime boshe afatgjata.
Ndërsa ditët kalojnë, njerëzit lodhen, entuziazmi digjital bie, angazhimet e përditshme (puna, familja) fillojnë të peshojnë më shumë se kauza.
Rezultati: “Infektimi mendor” fillon e humb fuqinë. Turma zvogëlohet gradualisht derisa në shesh mbetet vetëm një bërthamë e vogël protestuesish, e cila pastaj shpërndahet lehtësisht ose injorohet plotësisht. Kauza dështon nga konsumimi kronik.
Skenari 3: Fragmentimi dhe Përçarja e Brendshme (Manipulimi i Shpirtit Kolektiv)
Le Bon thekson se turmat janë jashtëzakonisht të ndjeshme ndaj sugjestionit dhe përçarjes nëse dikush di t’u prekë pikat e dobëta. Pushteti, duke pasur në dorë makinerinë mediatike dhe inteligjencën politike, mund të ndërhyjë për të thyer unitetin e turmës.
Si precipiton: Pushteti nuk bën qëndresë vetëm ballore, por fillon e operon në prapaskenë. Ai mund të përdorë strategjinë “përçaj dhe sundo”: p.sh. pranon të negociojë me një grup të caktuar protestuesish (duke i quajtur “të arsyeshëm”) dhe shpall pjesën tjetër si “radikalë të paguar nga politika”.
Rezultati: Kjo krijon dyshim dhe paranojë brenda turmës. Shpirti kolektiv shpërbëhet dhe njerëzit fillojnë të grinden me njëri-tjetrin (p.sh. qytetarë vs. politikanë opozitarë, ose aktivistë radikalë vs. të moderuar). Turma e humb forcën sepse nuk ka më një armik të përbashkët, por sheh armiq brenda vetes.
Përfundim: Kush triumfon sipas logjikës së situatës?
Në një vend si Shqipëria, ku pushteti ka kontroll të lartë mbi narrativën mediatike dhe burimet ekonomike, qëndresa e tij synon pothuajse gjithmonë Skenarin 2 dhe 3 (Lodhjen dhe Përçarjen).
Situata do të precipitojë në favor të protestuesve vetëm nëse ata arrijnë të shmangin lodhjen përmes një organizimi të vazhdueshëm (forma të reja kreative proteste që mbajnë gjallë “infektimin digjital”) ose nëse frustrimi është aq i thellë sa ta shtyjë masën drejt pikës së vlimit (Skenari 1), duke e detyruar pushtetin të tërhiqet për të shmangur kaosin kontrolluar.
Duke parë me ftohtësi dinamikat e sotme në Shqipëri, parashikimi im anon drejt një gërshetimi mes Skenarit të Lodhjes (Skenari 2) dhe Përçarjes (Skenari 3), por me një nuancë të re digjitale që po e shohim të zhvillohet çdo ditë: “Cinizmin e Përhershëm Digjital”.

Nëse do të bënim një parashikim konkret se si do të mbyllet ky cikël përplasjeje, trajektorja ka gjasa të ndjekë këto etapa:
Pushteti do të fitojë betejën e parë (përmes kohës dhe injorimit)
Sipas të gjitha gjasave, pushteti aktual do të vazhdojë të mbajë të njëjtën qëndresë hermetike. Në Shqipëri, qeverisja ka treguar se ka një “lëkurë shumë të trashë” ndaj presionit të rrugës dhe zhurmës mediatike.
Pushteti e di që “infektimi mendor” në rrjetet sociale ka një jetëgjatësi të shkurtër (brenda 2-3 javësh vjen një skandal tjetër ose një temë tjetër virale që e zhvendos vëmendjen).
Duke mos u tërhequr, pushteti do të lodhë bërthamën e protestës fizike. Kërkesat e protestuesve nuk do të plotësohen plotësisht; maksimalisht mund të ketë ndonjë pezullim teknik ose fasadë ligjore për të zbutur gjakrat, por pa ndryshuar substancën e vendimeve.

Politizimi do të shërbejë si “asfiksia” e kauzës
Ashtu siç parashikonte Le Bon për tentativat e liderëve për të kapur masat, sapo partitë politike të opozitës tradicionale të përpiqen të kapitalizojnë këtë indinjatë qytetare (duke e kthyer në kauzë rreptësisht elektoralë ose partiake), protesta do të humbë “gjakun e pastër”.
Një pjesë e madhe e qytetarëve pa parti do të tërhiqen, të zhgënjyer nga frika se po përdoren si mish për top për interesa të ngushta pushteti. Ky fragmentim do t’i japë pushtetit argumentin perfekt për ta shpallur protestën thjesht si “lojë politike e humbësve”.

Lindja e “Turmës së indinjuar pasive” (Pasojat afatgjata)
Ky është parashikimi më specifik për realitetin shqiptar. Edhe pse qeveria ka gjasa ta fitojë këtë përplasje afatshkurtër (protesta do të shuhet në shesh), ajo do të humbë diçka më të madhe në planin afatgjatë.
“Infektimi mendor” nuk zhduket, ai thjesht ndryshon gjendje agregate. Indinjata që nuk gjen dot zgjidhje në shesh, do të kthehet në një helm të brendshëm: cinizëm total dhe humbje e besimit te institucionet.
Kjo turmë digjitale do të mbetet aktive në rrjete, e gatshme të shpërthejë sërish në krizën tjetër, duke e bërë ambientin shoqëror në Shqipëri jashtëzakonisht të paqëndrueshëm dhe toksik.
Në terma të prerë: Në planin afatshkurtër, pushteti do të bëjë qëndresë me sukses duke shfrytëzuar lodhjen e njerëzve dhe mungesën e një organizimi të strukturuar afatgjatë të protestuesve. Megjithatë, kjo fitore e pushtetit është “Pirushe” (një fitore me kosto të lartë), sepse hendeku mes elitës politike dhe masës së qytetarëve (veçanërisht të rinjve që dominojnë rrjetet sociale) po thellohet në nivele të rrezikshme.

Si përmbyllje, mund të thoshim se ironia më e madhe e këtij ballafaqimi qëndron në faktin se të dyja palët, si protestuesit në përpjekjet e tyre, ashtu edhe pushteti në qëndresën e tij, po zbatojnë me përpizje të habitshme “manualin” që Gustave Le Bon shkroi më shumë se një shekull më parë.
Nëse do të nxirrnim një leksion të fundit filozofik dhe sociologjik nga kjo situatë, ai do të ishte ky. Turma, sado e madhe dhe e infektuar nga një qëllim i mirë, nëse mbetet thjesht një “turmë psikologjike” e udhëhequr nga emocioni i çastit dhe slloganet, është e dënuar të jetë jetëshkurtër. Ajo mund të tronditë muret e një ngrehine, por rrallëherë mund të ndërtojë një strukturë të re.
Nga ana tjetër, një pushtet që zgjedh të qeverisë duke injoruar këtë frymë kolektive dhe duke prizuar gjithçka përmes syzeve të lodhjes apo manipulimit taktik, harron një paralajmërim tjetër të Le Bon-it: turmat janë të paparashikueshme. Ashtu siç dinë të bien në letargji dhe cinizëm, ato mund të grumbullojnë një energji nëntokësore që, në momentin kur askush nuk e pret, mund të shpërthejë në mënyrë të pakontrollueshme.
Në këtë kontekst, sfida e vërtetë e shoqërisë shqiptare nuk është thjesht se si të mbushë sheshet apo si të menaxhojë algoritmet e rrjeteve sociale, por si ta kthejë indinjatën emocionale të turmës në një ndërgjegje të strukturuar qytetare, e vetmja forcë që pushtetet nuk mund ta asgjësojnë thjesht duke pritur që koha të bëjë punën e saj.