Odiseu që nuk është tejkaluar ende…

Nga Sajmir Kadiu

Këto ditë, bota e kinemasë pret me padurim The Odyssey të Christopher Nolan. Një regjisor që ka dëshmuar se di t’i japë mitit një dimension modern, filozofik dhe spektakolar. Me siguri do të jetë një film për të cilin do të flitet gjatë. Por, për shumë prej nesh, sa herë përmendet Odiseu, mendja nuk shkon te një projekt i ri hollivudian. Shkon te një fytyrë… Fytyra e Bekim Fehmiut. Në historinë e kinemasë janë realizuar dhjetëra ekranizime të eposit homerik. Aktorë të ndryshëm kanë veshur petkun e mbretit të Itakës. Disa kanë vënë në pah luftëtarin, të tjerë strategun, aventurierin apo burrin që sfidon perënditë. Por shumë pak kanë arritur të mishërojnë njeriun. Sepse Odiseu nuk është vetëm heroi që fitoi Luftën e Trojës. Ai është njeriu që pagoi çmimin e fitores. Ai është luftëtari që, pasi pushtoi një qytet, kaloi dhjetë vjet duke luftuar me vetveten. Ky është Odiseu që ndërtoi Bekim Fehmiu.

Në serialin monumental L’Odissea të vitit 1968, me regji të Franco Rossit, Fehmiu nuk interpreton thjesht një figurë mitologjike. Ai i jep asaj mish, frymë dhe heshtje. Odiseu i tij nuk është një hero që ecën krenar drejt pavdekësisë. Është një burrë që mban mbi supe lodhjen e botës. Në sytë e tij nuk lexohet vetëm zgjuarsia. Lexohet malli. Ai nuk lufton vetëm me Ciklopin, me Sirenat apo me Poseidonin. Lufton me kohën. Me vetminë. Me kujtesën. Me frikën se mos shtëpia që kërkon nuk ekziston më. Bekim Fehmiu kishte një prani të rrallë skenike. Nuk kishte nevojë për gjeste të mëdha. Mjaftonte mënyra si shikonte horizontin, mënyra si heshtte, mënyra si e mbante trupin.

Në fytyrën e tij kishte diçka mesdhetare, por edhe diçka universale. Një fisnikëri pa pompozitet. Një forcë pa dhunë. Një trishtim që nuk kërkonte mëshirë. Pikërisht kjo e bënte të besueshëm si Odise. Përballë tij ishte Irene Papas, ndoshta Penelopa më dinjitoze që ka njohur ndonjëherë ekrani. Në letër, Penelopa është gruaja që pret. Në interpretimin e Irene Papas, ajo bëhet shumë më tepër. Ajo nuk pret pasivisht. Ajo reziston. Ajo sundon.

Ajo ruan mbretërinë, familjen dhe kujtesën e burrit të saj, ndërsa e gjithë bota beson se ai ka vdekur. Në fytyrën e saj nuk ka sentimentalizëm të tepruar. Ka krenari. Ka dhimbje të përmbajtur. Ka atë qetësi të grave që kanë mësuar se dashuria nuk matet me lot, por me besnikëri. Kimia mes Fehmiut dhe Papas ishte e jashtëzakonshme pikërisht sepse nuk mbështetej te romantizmi. Ata nuk luanin një çift. Ata mishëronin dy njerëz që kishin kaluar një jetë të tërë duke kërkuar njëri-tjetrin.

Prandaj takimi i tyre i fundit mbetet një nga momentet më prekëse të ekranizimeve homerike. Nuk ka shpërthime emocionesh. Nuk ka patetikë. Ka vetëm dy shikime që mbajnë brenda njëzet vjet histori. Kjo është fuqia e aktorëve të mëdhenj. Ata nuk e mbushin ekranin me fjalë. E mbushin me prani. Sigurisht, çdo brez ka pasur Odiseun e vet. Kirk Douglas, në filmin Ulysses (1954), ndërtoi një hero energjik, atletik dhe plot temperament. Ishte Odiseu i Hollivudit klasik: trim, i pashëm dhe i pamposhtur.

Armand Assante, në miniserinë The Odyssey (1997), i dha personazhit një dimension më dramatik dhe më të errët, duke vënë në pah vuajtjen dhe konfliktin e tij të brendshëm. Së shpejti do të vijë edhe Odiseu i Christopher Nolan, i cili, me shumë gjasë, do ta lexojë Homerin përmes syrit të kinemasë bashkëkohore, duke i dhënë mitit ritëm, spektakël dhe një shtresë të re filozofike. Secili prej tyre do të sjellë diçka të vetën. Por është e vështirë të imagjinohet se dikush do ta zëvendësojë plotësisht Odiseun e Bekim Fehmiut.

Sepse ai nuk e interpretoi heroin si një njeri të pathyeshëm. E interpretoi si një njeri që mbijetoi. Dhe kjo është, ndoshta, arsyeja pse interpretimi i tij vazhdon të duket modern edhe sot. Në fund të fundit, Homeri nuk shkroi historinë e një pushtuesi. Shkroi historinë e një njeriu që dëshironte vetëm të kthehej në shtëpi. Bekim Fehmiu e kuptoi këtë më mirë se shumë të tjerë. Prandaj Odiseu i tij nuk mbetet në kujtesë për shpatën. Ai mbetet për shikimin. Për heshtjen. Për mallin.

Dhe pranë tij, Irene Papas i dha Penelopës madhështinë e grave që nuk fitojnë beteja në fushën e luftës, por në betejën shumë më të vështirë të pritjes. Ndoshta, pikërisht për këtë arsye, më shumë se gjysmë shekulli pas realizimit të atij seriali, për shumë dashamirës të kinemasë mesdhetare, Odiseu ka ende fytyrën e Bekim Fehmiut dhe Penelopa sytë e Irene Papas. Ka interpretime që i përkasin kohës së tyre. Dhe ka të tjera që arrijnë ta kapërcejnë kohën. Ky është njëri prej tyre.