Pse shqiptarët nuk bien dakord për njerëzit e tyre më të mëdhenj?

Nga Saimir Kadiu

Ka popuj që debatojnë për të ardhmen. Ka popuj që debatojnë për ekonominë. Shqiptarët, shpesh, debatojnë për të shkuarën. Madje, jo rrallë, me një pasion që tejkalon edhe interesin për të tashmen. Është një dukuri e rrallë. Në Shqipëri, në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare, vështirë se mund të gjesh një figurë të madhe historike për të cilën të ekzistojë një konsensus i plotë. Pothuajse çdo personalitet që ka lënë gjurmë në historinë kombëtare është njëkohësisht objekt admirimi dhe kundërshtimi. Për disa është hero; për të tjerë është fajtor. Për disa është shpëtimtar; për të tjerë përgjegjës për fatkeqësi historike.

Lista është e gjatë.

Ismail Qemali, njeriu që shpalli Pavarësinë e Shqipërisë më 28 Nëntor 1912, konsiderohet nga shumica si arkitekti i shtetit shqiptar modern. Megjithatë, edhe ai është kritikuar për kompromiset diplomatike të kohës, për marrëdhëniet me Fuqitë e Mëdha dhe për kufijtë që mbetën jashtë shtetit të ri. Historia, megjithatë, e ka vendosur ndër themeluesit e Shqipërisë.

Ahmet Zogu mbetet ndoshta figura më e debatueshme e shtetformimit shqiptar. Për një pjesë të historianëve ai ishte ndërtuesi i administratës moderne, i institucioneve shtetërore, i kodit civil, i sistemit bankar dhe i një stabiliteti që Shqipëria nuk e kishte njohur më parë. Për kritikët e tij, ai ishte një sundimtar autoritar, që kufizoi pluralizmin politik dhe e lidhi vendin ngushtë me Italinë fashiste. Të dyja këto këndvështrime mbështeten në fakte historike, çka e bën figurën e tij veçanërisht komplekse.

Asnjë personalitet nuk e ndan opinionin shqiptar më shumë se Enver Hoxha. Për disa ai mbetet udhëheqësi që industrializoi vendin, zhduku analfabetizmin dhe ndërtoi një shtet të centralizuar. Për shumë të tjerë ai është simboli i diktaturës më të egër komuniste në Evropë, përgjegjës për mijëra burgosje, internime, pushkatime, izolimin e vendit dhe shkatërrimin e lirive themelore. Pas më shumë se tri dekadash nga rënia e komunizmit, figura e tij vazhdon të prodhojë debat të fortë.

Edhe demokracia shqiptare ka krijuar figurat e saj përçarëse.

Sali Berisha, protagonisti kryesor i tranzicionit pas vitit 1990, për mbështetësit është njeriu që rrëzoi komunizmin, futi Shqipërinë në NATO dhe ndërtoi infrastrukturën moderne të vendit. Për kundërshtarët, ai mban përgjegjësi politike për krizën e vitit 1997, për polarizimin ekstrem të jetës politike dhe për ngjarje të rënda si 21 Janari.

Fatos Nano shihet nga një pjesë e opinionit si politikani që stabilizoi vendin pas krizës së vitit 1997, orientoi Shqipërinë drejt integrimit euroatlantik dhe solli një frymë më perëndimore në qeverisje. Për të tjerë, ai simbolizon problemet e tranzicionit, korrupsionin dhe mungesën e reformave të thella.

Edi Rama, kryeministri me mandatin më të gjatë në historinë pluraliste shqiptare, përkrahet nga ata që vlerësojnë investimet në infrastrukturë, transformimin urban dhe afrimin me Bashkimin Evropian. Kritikët e tij flasin për përqendrim pushteti, emigracion masiv, korrupsion dhe dobësi institucionale. Debati mbi figurën e tij është ende i hapur, sepse ai është pjesë e historisë së sotme.

Edhe letërsia nuk i ka shpëtuar ndarjeve.

Ismail Kadare është shkrimtari shqiptar më i përkthyer dhe më i njohur në botë, kandidat shumëvjeçar për Çmimin Nobel dhe autor i veprave që kanë hyrë në kanonin e letërsisë evropiane. Megjithatë, marrëdhënia e tij me regjimin komunist ka prodhuar debate të vazhdueshme: një pjesë e studiuesve e shohin si një autor që përdori alegorinë për të sfiduar totalitarizmin, ndërsa të tjerë e kritikojnë për faktin se krijoi dhe botoi brenda sistemit.

Edhe Nënë Tereza, ndoshta shqiptarja më e njohur në botë, nuk ka shpëtuar nga polemikat, megjithëse kontributi i saj humanitar është vlerësuar globalisht me Çmimin Nobel për Paqen. Debatet rreth metodave të misionit të saj apo interpretimeve ideologjike të figurës nuk e kanë zbehur ndikimin e saj ndërkombëtar, por tregojnë se edhe figurat me reputacion botëror mund të bëhen objekt ndarjesh.

Figura si At Anton Harapi, Gjergj Fishta, Ernest Koliqi, Mithat Frashëri, Mehdi Frashëri, Fan Noli dhe Avni Rustemi janë po aq domethënëse për këtë fenomen. Secili prej tyre ka dhënë kontribute të padiskutueshme në kulturë, politikë, shtetformim apo mendimin shqiptar. Por secili është parë ndryshe nga regjime të ndryshme. Disa u ngritën në piedestal nga monarkia dhe u dënuan nga komunizmi; disa u glorifikuan pas vitit 1990; disa të tjerë vazhdojnë të interpretohen sipas bindjeve politike të studiuesit apo lexuesit.

Pse ndodh kjo?

Sepse historia shqiptare nuk ka qenë lineare. Ajo ka kaluar nga Perandoria Osmane te shteti i pavarur, nga monarkia te pushtimi fashist, nga komunizmi te demokracia pluraliste. Çdo regjim ka shkruar historinë sipas interesave të veta. Çdo pushtet ka ngritur monumentet e veta dhe ka rrëzuar monumentet e paraardhësit.

Në diktaturë, disa figura u shpallën tradhtarë. Pas vitit 1990, shumë prej tyre u rehabilituan. Të tjerë, që dikur nderoheshin, u vunë në bankën e të akuzuarve. Kështu, kujtesa historike shqiptare u bë një fushë beteje politike.

Një arsye tjetër është mungesa e një tradite të fortë të historiografisë së çliruar nga ideologjia. Për dekada, historia nuk u shkrua vetëm nga historianët, por edhe nga pushteti. Edhe sot, jo rrallë, figurat historike gjykohen më shumë sipas bindjeve politike të së tashmes sesa sipas kontekstit të kohës në të cilën jetuan.

Por ndoshta problemi më i madh është një tjetër.

Ne kërkojmë heronj pa asnjë gabim ose armiq pa asnjë meritë.

Historia nuk funksionon kështu.

Ismail Qemali nuk ishte i pagabueshëm. Ahmet Zogu nuk ishte vetëm mbret ose vetëm autokrat. Enver Hoxha nuk mund të analizohet pa parë njëkohësisht modernizimin institucional dhe represionin sistematik. Kadareja nuk mund të reduktohet as në “shkrimtar oborri”, as në “disident absolut”. Fan Noli ishte njëkohësisht klerik, intelektual, përkthyes, politikan dhe revolucionar. Fishta ishte poet i madh dhe figurë me bindje të forta politike. Çdo personalitet historik është më i ndërlikuar sesa etiketat që i vendosim.

Popujt e pjekur nuk ndërtojnë mite të paprekshme, por as nuk i shembin monumentet sa herë ndryshon pushteti. Ata i studiojnë figurat e tyre me qetësi, duke pranuar se njeriu mund të ketë merita të mëdha dhe gabime të rënda njëkohësisht.

Ndoshta pikërisht kjo është sfida e kulturës historike shqiptare. Jo të gjejmë një figurë për të cilën të gjithë të bien dakord – sepse kjo është pothuajse e pamundur – por të mësojmë të debatojmë pa urrejtje, të vlerësojmë pa idolatri dhe të kritikojmë pa paragjykim.

Sepse historia nuk është pronë e asnjë partie, as e asnjë ideologjie. Ajo është kujtesa e një kombi. Dhe një komb që vazhdon të luftojë me kujtesën e vet, e ka më të vështirë të ndërtojë të ardhmen.