Gjashtë vite nga marrëveshja e Uashingtonit, nga “historiku” i Trumpit te një pakt që mbeti përgjysmë në rrugën Kosovë–Serbi

Albert Vataj
Më 4 shtator 2020, Shtëpia e Bardhë u bë për pak orë skena e një prej momenteve më të bujshme diplomatike të viteve të fundit në Ballkan. Përballë presidentit amerikan Donald Trump, kryeministri i atëhershëm i Kosovës, Avdullah Hoti, dhe presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiç, nënshkruan dokumentet që do të hynin në histori si Marrëveshja e Uashingtonit, me objektiv normalizimin ekonomik të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Serbisë.

Ishte një marrëveshje e pazakontë. Ajo nuk e zgjidhte çështjen themelore politike – statusin dhe njohjen e Kosovës nga Serbia – por përpiqej ta kthente ekonominë, infrastrukturën, energjinë dhe lëvizjen e njerëzve në një urë mbi hendekun politik. Në atë kohë, Uashingtoni synonte që rrugët, hekurudhat, tregtia, energjia dhe investimet të krijonin një realitet të ri bashkëpunimi, i cili do ta bënte më të mundshëm edhe normalizimin politik.

Gjashtë vjet më pas, më 4 shtator 2026, pyetja nuk është më vetëm çfarë premtoi Marrëveshja e Uashingtonit, por: çfarë mbeti prej saj?
Dhe përgjigjja është më e ndërlikuar se një “po” ose “jo”.
Marrëveshja nuk u zhduk krejtësisht. Por as nuk u shndërrua në atë motor ekonomik dhe politik që administrata Trump kishte imagjinuar.

NJË NGA REZULTATET MË TË QËNDRUESHME: KOSOVA DHE IZRAELI
Një prej pikave më të dukshme të dokumentit ishte angazhimi për njohje të ndërsjellë ndërmjet Kosovës dhe Izraelit.
Ky ishte një rezultat konkret dhe historik. Izraeli njohu Kosovën dhe të dyja vendet vendosën marrëdhënie diplomatike. Kosova e çoi edhe më tej angazhimin duke hapur më 14 mars 2021 ambasadën e saj në Jerusalem.
Kështu, një nga elementet më të prekshme të paketës së Uashingtonit nuk lidhej drejtpërdrejt me normalizimin Kosovë–Serbi, por me një zhvillim të ri në marrëdhëniet ndërkombëtare të Kosovës.
Në fakt, njohja izraelite ishte njohja e fundit e Kosovës nga një shtet për disa vite, deri në marsin e vitit 2025, kur Kenia u bë shteti i parë pas Izraelit që njohu Kosovën pas një intervali gati pesëvjeçar.
Kjo është një prej dëshmive se sa i kufizuar ishte efekti i moratoriumit të Uashingtonit mbi ofensivën diplomatike të Prishtinës.

MORATORIUMI: NJË VIT QË NUK ZGJATI GJASHTË VJET
Kosova u zotua që për një vit të mos aplikonte për anëtarësim në organizata ndërkombëtare.
Serbia, në këmbim, u zotua të pezullonte për një vit fushatën për tërheqjen e njohjeve të Kosovës dhe të mos u kërkonte shteteve apo organizatave ndërkombëtare të mos e njihnin Kosovën.
Ky ishte një kompromis tipik i diplomacisë së asaj kohe: Prishtina ndalte përkohësisht ofensivën e saj për njohje dhe anëtarësime; Beogradi ndalte përkohësisht fushatën e çnjohjeve.
Moratoriumi, megjithatë, ishte vetëm njëvjeçar.
Dhe pas skadimit të tij, gara diplomatike u rikthye.
Kosova aplikoi për anëtarësim në Këshillin e Evropës në maj 2022. Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës votoi në prill 2024 në favor të avancimit të aplikimit, me 131 vota pro, 29 kundër dhe 11 abstenime. Por deri në vitin 2026 procesi nuk është përmbyllur; madje në shkurt 2026 u ngrit zyrtarisht në Këshillin e Evropës pyetja për mungesën e progresit procedural të aplikimit.
Pra, ajo që në vitin 2020 ishte një “pauzë” diplomatike njëvjeçare, sot është rikthyer në një betejë të vazhdueshme për njohjen ndërkombëtare.

SERBIA NUK E NJOHU KOSOVËN
Ky është ndoshta bilanci më i rëndësishëm i gjashtë viteve.
Marrëveshja e Uashingtonit nuk solli njohjen e Kosovës nga Serbia.
Madje, presidenti Aleksandar Vuçiç e ka bërë të qartë vazhdimisht se njohja e Kosovës nga Serbia nuk është në tryezë.
Kjo është arsyeja pse marrëveshja e vitit 2020, e cila u paraqit si një hap drejt normalizimit, sot shihet më shumë si një episod i rëndësishëm i historisë së dialogut, sesa si dokumenti që e përcakton vetë përfundimin e tij.

NGA UASHINGTONI TE BRISEL–OHËR
Ndryshimi më i madh i këtyre gjashtë viteve nuk është vetëm ajo që u zbatua apo nuk u zbatua nga marrëveshja, por fakti se qendra e gravitetit të dialogut u zhvendos nga Uashingtoni në Bruksel.
Më 27 shkurt 2023, Kosova dhe Serbia arritën në Bruksel Marrëveshjen për rrugën drejt normalizimit të marrëdhënieve. Më 18 mars 2023, në Ohër, u miratua Aneksi i Zbatimit.
Kjo marrëveshje e re e vendosi normalizimin në një kornizë tjetër: atë të dialogut të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian dhe të lidhur drejtpërdrejt me rrugën evropiane të Kosovës dhe Serbisë.
BE-ja thekson se marrëveshja e vitit 2023 dhe Aneksi i Ohrit janë pjesë e proceseve të anëtarësimit të të dyja palëve dhe se moszbatimi i detyrimeve mund të ketë pasoja mbi rrugët e tyre evropiane dhe ndihmën financiare.
Kështu, në gjashtë vjet, Marrëveshja e Uashingtonit nuk u anulua formalisht, por u tejkalua politikisht nga një arkitekturë e re e normalizimit.

RRUGA E PAQES: NJË PREMTIM QË ECËN, POR NGADALË
Një nga pikat më konkrete të marrëveshjes ishte Autostrada e Paqes, që duhej të lidhte më mirë Nishin me Merdaren dhe, përmes Kosovës, me hapësirën shqiptare dhe korridoret drejt Adriatikut.
Këtu ka pasur progres real, por jo atë ritëm që premtonte entuziazmi i vitit 2020.
Në korrik 2023 u hap segmenti i parë prej rreth 5.5 kilometrash i autostradës Nish–Merdare në Serbi. Projekti i plotë është parashikuar të kushtojë rreth 650 milionë euro dhe financohet në kuadër të investimeve evropiane në Ballkanin Perëndimor.
Pra, rruga nuk mbeti thjesht në letër.
Por edhe këtu ironia është e dukshme: projekti i lindur në klimën politike të Uashingtonit u zhvillua kryesisht përmes mekanizmave dhe financimeve evropiane.

HEKURUDHA BEOGRAD–PRISHTINË: PREMTIMI QË NUK U BË REALITET
Marrëveshja parashikonte gjithashtu lidhjen hekurudhore Beograd–Prishtinë dhe madje një studim për lidhjen e saj me një port të thellë në Adriatik.
Kjo mbetet një nga pikat ku hendeku ndërmjet premtimit dhe realitetit është më i madh.
Pavarësisht deklarimeve fillestare dhe interesit politik, lidhja hekurudhore Beograd–Prishtinë nuk është shndërruar në një korridor funksional.
Kjo është simbolike për fatin e vetë Marrëveshjes së Uashingtonit: idetë ishin më të mëdha se vullneti politik për t’i zbatuar.

MERDARE: INFRASTRUKTURA U BË, POR POLITIKA MBETI
Marrëveshja kërkonte hapjen dhe funksionalizimin e pikës së përbashkët të kalimit në Merdare.
Sot Merdarja është një pikë kryesore e qarkullimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe kalimi aty është operacional. Por paradoksi i marrëdhënieve gjashtë vjet pas Uashingtonit është se infrastruktura e përbashkët nuk ka sjellë automatikisht besimin e përbashkët.
Në vitet e fundit, pikërisht Merdarja është kthyer edhe në skenë të tensioneve dhe pengesave tregtare.
Në vitin 2024 Kosova kufizoi hyrjen e mallrave serbe, duke i lejuar ato vetëm përmes Merdarës nën kontrolle të shtuara. Në vitin 2026, edhe pas instalimit të një skaneri modern, tregtia vazhdonte të përballej me kufizime dhe pengesa.
Është një tablo që flet më shumë se çdo deklaratë diplomatike:
mund të ndërtosh një pikë kufitare të përbashkët, por nuk mund të ndërtosh me beton besimin politik.

UJMANI: NGA IDEJA E BASHKËPËRDORIMIT TE NGËRÇI POLITIK
Një tjetër pikë e marrëveshjes ishte Liqeni i Ujmanit/Gazivodës.
Kosova dhe Serbia do të punonin me Departamentin amerikan të Energjisë për një studim fizibiliteti mbi përdorimin e përbashkët të liqenit si burim uji dhe energjie.
Kjo ishte një prej ideve më strategjike të marrëveshjes, sepse Ujmani nuk është thjesht një liqen: ai lidhet me sigurinë ujore, energjetike dhe gjeopolitike të Kosovës.
Por edhe kjo pikë nuk prodhoi një mekanizëm të qëndrueshëm të përbashkët të menaxhimit.
Në vend të një modeli të ri bashkëpunimi, Ujmani mbeti një prej simboleve të mosbesimit të ndërsjellë.

“MINI-SCHENGEN” U BË “OPEN BALKAN” – POR KOSOVA NUK U BË PJESË E TIJ
Në vitin 2020 marrëveshja kërkonte që Kosova dhe Serbia t’i bashkoheshin nismës së atëhershme “Mini-Schengen”, e cila më pas mori emrin Open Balkan.
Por kjo pikë nuk u realizua sipas formulës së parashikuar në Uashington.
Kosova nuk u bë pjesë e Open Balkan.
Kështu, një prej ideve që duhej të krijonte lëvizjen e lirë të njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit në rajon mbeti e ndarë nga realiteti politik Kosovë–Serbi.

DIPLOMAT, CERTIFIKATA, TREGTI: NORMALIZIMI QË NUK ARRIU TË NORMALIZOHEJ
Njohja reciproke e diplomave dhe certifikatave profesionale ishte menduar si një instrument praktik.
Por kjo pikë nuk solli atë revolucion të vogël ekonomik që pritej.
Disa nga këto çështje më vonë u përfshinë në marrëveshje të tjera rajonale, përfshirë marrëveshjet e Procesit të Berlinit të vitit 2022 për njohjen e diplomave dhe kualifikimeve profesionale.
Kjo është një tjetër karakteristikë e këtyre gjashtë viteve:
ajo që nuk u zbatua përmes Uashingtonit, u përpoq të realizohej përmes Brukselit, Procesit të Berlinit ose marrëveshjeve të tjera rajonale.

PERSONAT E PAGJETUR: PLAGA QË NUK PRANON TË MBYLLET
Një nga pikat më njerëzore të marrëveshjes ishte angazhimi për të përshpejtuar identifikimin dhe lokalizimin e personave të pagjetur.
Këtu, më shumë se në çdo pikë tjetër, koha matet jo me vite diplomatike, por me familje që presin.
Në vitin 2023, në kuadër të dialogut të ndërmjetësuar nga BE-ja, u miratua Deklarata për Personat e Pagjetur. Në dhjetor 2024 u dakordësuan termat e referencës për një Komision të Përbashkët.
Më 22 janar 2026 u zhvillua takimi i parë i këtij Komisioni të Përbashkët, me pjesëmarrjen e Kosovës, Serbisë dhe të dërguarit të posaçëm të BE-së. Gjatë periudhës së raportimit të BE-së, disa vlerësime në terren dhe punë mjeko-ligjore çuan edhe në zgjidhjen e katër rasteve të personave të pagjetur.
Është progres.
Por është progres i dhimbshëm, i ngadaltë dhe ende larg një zgjidhjeje përfundimtare.

FEJA DHE TRASHËGIMIA: MARRËVESHJE, POR EDHE KONFLIKTE TË PASHMANGURA
Marrëveshja e Uashingtonit përfshinte edhe mbrojtjen e objekteve fetare, rifillimin e komunikimit ndërfetar dhe zbatimin e vendimeve gjyqësore lidhur me Kishën Ortodokse Serbe.
Kjo pikë u ndërthur më vonë me një prej çështjeve më të vështira të dialogut: statusin dhe të drejtat e komunitetit serb në Kosovë.
Dhe pikërisht këtu, gjashtë vite më pas, problemi nuk është zhdukur.
Përkundrazi, çështja e Asociacionit/Bashkësisë së komunave me shumicë serbe është bërë një prej nyjeve qendrore të procesit të normalizimit.
Marrëveshja e Brukselit dhe Aneksi i Ohrit e kanë futur këtë çështje në zemër të detyrimeve të dialogut, ndërsa BE-ja vazhdon të kërkojë hapa konkretë për zbatimin e saj.

HEZBOLLAHU: NJË PREMTIM QË U ZBATUA
Një pikë e pazakontë e marrëveshjes së vitit 2020 ishte angazhimi i të dyja palëve për shpalljen e Hezbollahut, në tërësi, organizatë terroriste.
Kosova e kishte bërë këtë edhe para nënshkrimit të marrëveshjes, në qershor 2020.
Serbia ndërkaq e shpalli Hezbollahun në tërësi organizatë terroriste më 13 shtator 2020, pak ditë pas marrëveshjes.
Pra, kjo është një nga pikat e pakta ku angazhimi i Uashingtonit prodhoi një rezultat të qartë dhe të matshëm.

5G DHE SIGURIA: NJË TJETËR GJURMË E UASHINGTONIT
Marrëveshja kërkonte gjithashtu shmangien e pajisjeve 5G nga furnizues të konsideruar të pabesueshëm dhe forcimin e sigurisë së rrjeteve.
Kjo pikë ishte pjesë e një politike më të gjerë amerikane të sigurisë së teknologjisë, veçanërisht në raport me furnizuesit kinezë dhe sigurinë e infrastrukturës kritike.
Por, ndryshe nga autostrada apo ambasada në Jerusalem, ndikimi i kësaj pike është shumë më pak i dukshëm për qytetarin e zakonshëm dhe është integruar në politikat më të gjera të sigurisë teknologjike.

ÇFARË KA NDRYSHUAR REALISHT PAS GJASHTË VITESH?
Ndoshta tabloja më e drejtë është kjo:
Uashingtoni 2020 nuk e zgjidhi konfliktin Kosovë–Serbi.
Por ai krijoi disa ura konkrete.
U hap rruga për njohjen Kosovë–Izrael.
U krijuan ose u avancuan projekte infrastrukturore.
U forcua bashkëpunimi amerikan në sigurinë kufitare dhe teknologjike.
U bë një përpjekje për ta nxjerrë ekonominë nga hija e konfliktit politik.
Por shumë prej pikave ekonomike dhe infrastrukturore mbetën të pjesshme, të ngadalta ose të tejkaluara nga zhvillime të tjera.
Një analizë e vitit 2026 nga Carnegie Europe e përshkruan panoramën më të gjerë të dialogut si një proces me më shumë se 240 takime dhe dhjetëra marrëveshje, por me një problem të vazhdueshëm: hendekun ndërmjet marrëveshjeve dhe zbatimit të tyre.
Një raport i përbashkët i publikuar në qershor 2026 e mat zbatimin e marrëveshjes së vitit 2023 me vetëm rreth 21.1 për qind, duke dëshmuar se problemi i vërtetë tashmë nuk është mungesa e dokumenteve, por mungesa e zbatimit.

DHE TRUMP ËSHTË SËRISH NË SHTËPINË E BARDHË
Këtu historia merr një kthesë interesante.
Donald Trump, nën presidencën e të cilit u nënshkrua Marrëveshja e Uashingtonit në vitin 2020, u rikthye në Shtëpinë e Bardhë në vitin 2025.
Kjo natyrshëm ka ringjallur pyetjen nëse marrëveshja e vitit 2020 mund të rikthehet në agjendën amerikane.
Por realiteti i vitit 2026 është shumë më kompleks se ai i vitit 2020.
Sot ekziston një arkitekturë tjetër diplomatike: Marrëveshja e Brukselit, Aneksi i Ohrit, dialogu i ndërmjetësuar nga BE-ja, çështja e Asociacionit të komunave me shumicë serbe, tensionet në veri, çështja e personave të pagjetur dhe rruga evropiane e të dyja palëve.
Edhe politika amerikane e sanksionon tashmë në mënyrë të qartë mbështetjen për një marrëveshje përfundimtare Kosovë–Serbi të bazuar në njohjen reciproke, ndërsa kundërshton ndryshimin e kufijve mbi baza etnike.
Pra, nëse Uashingtoni i vitit 2020 ishte një përpjekje për ta nisur normalizimin nga ekonomia, Uashingtoni i sotëm, nëse do të rikthehej fuqishëm në këtë proces, do të përballej me një realitet krejt tjetër.

GJASHTË VITE MË PAS: NJË MARRËVESHJE MES DY EPOKAVE
Marrëveshja e 4 shtatorit 2020 mbetet një dokument i rëndësishëm i historisë së marrëdhënieve Kosovë–Serbi.
Por ajo është edhe një mësim diplomatik.
Sepse në Ballkan nuk mjafton të nënshkruash një marrëveshje.
Duhet të ekzistojë vullneti për ta jetuar atë.
Duhet të ekzistojë besimi për ta zbatuar.
Dhe, mbi të gjitha, duhet të ekzistojë një interes i përbashkët që të jetë më i madh se interesi politik për ta mbajtur konfliktin gjallë.
Gjashtë vjet më parë, në Shtëpinë e Bardhë, kamerat kapën duart që firmosën.
Gjashtë vjet më pas, historia ka kapur diçka tjetër:
rrugët mund të ndërtohen, kufijtë mund të modernizohen, marrëveshjet mund të firmosen, por pa një vullnet politik për normalizim, paqja mbetet gjithmonë një projekt në ndërtim.
Dhe ndoshta ky është bilanci më i saktë i Marrëveshjes së Uashingtonit: ajo nuk dështoi plotësisht, por as nuk e përmbushi premtimin e saj historik.
Ajo la pas disa rezultate konkrete, disa projekte të papërfunduara dhe një numër të madh premtimesh që u zhvendosën nga Uashingtoni në Bruksel.
Në vitin 2020 u mendua se ekonomia mund ta hapte derën e normalizimit politik.
Në vitin 2026, pas gjashtë vitesh, dera është ende aty.
Por çelësi vazhdon të jetë politik.