“S’kam me e lëshue gegnishten teme.” Kjo fjali e Marjana Koçeku nuk asht thjesht një reagim. Asht një shuplakë ndaj një hipokrizie që vazhdon me mbajt peng debatin publik në Shqipni.
Sepse le ta themi troç: problemi nuk asht gegnishtja. Problemi asht frika nga liria.
Qysh prej Kongresi i Drejtshkrimit i vitit 1972, standardi u kthye nga një mjet komunikimi në një dogmë. U shit si “bashkim kombëtar”, por shpesh u përdor si filtër përjashtimi. Kush nuk fliste “si duhet”, nuk konsiderohej mjaftueshëm serioz, mjaftueshëm “institucional”.
Kjo nuk asht gjuhë. Kjo asht politikë.
Dhe sot, kur një deputete flet gegnisht në Parlament, disa alarmohen sikur po shembet shteti. Sikur një “asht” po rrëzon republikën. Një absurditet.
Sepse në thelb, çfarë po ndodh? Një përfaqësuese e popullit po flet si populli i saj. Dhe kjo mjafton për me ndezë një histeri të rreme elitare.
Le ta çojmë më tej:
A e dëmton gegnishtja shtetin? Jo.
A e pengon funksionimin e Parlamentit? Jo.
A e prish kuptueshmërinë? Aspak.
Atëherë pse gjithë ky reagim?
Sepse standardi, për shumëkënd, nuk asht mjet. Asht pushtet. Asht një mënyrë me kontrollu kush flet dhe si flet. Asht një mënyrë me vendosë kufij të padukshëm: “kjo asht e pranueshme, kjo jo”.
Por gegnishtja nuk asht as gabim, as deformim. Asht themel. Asht Gjergj Fishta, asht Ndre Mjeda. Asht një gjuhë që ka prodhue letërsi, mendim, kulturë – kur shumë prej atyne që sot japin leksione standardi nuk kishin as zë.
Dhe ja paradoksi: sot shqetësohen për “rrezikun” e dialektit, ndërkohë që askush nuk shqetësohet për rënien dramatike të nivelit të debatit politik.
Parlamenti nuk vuan nga gegnishtja. Parlamenti vuan nga boshllëku. Fjalime pa ide, replika pa përmbajtje, retorikë pa mendim. Kjo asht kriza. Jo “është” apo “asht”.
Është qesharake me pa se si energjia harxhohet për theksin, ndërsa askush nuk merret me përmbajtjen. Si të ishte problemi i një shtëpie në flakë ngjyra e perdeve.
Po, shteti ka nevojë për standard. Askush nuk e mohon. Dokumentet, ligjet, administrata – kërkojnë një gjuhë të përbashkët. Por Parlamenti nuk asht vetëm zyrë. Asht edhe politikë. Asht edhe përfaqësim. Dhe përfaqësimi nuk vjen i filtruar në laborator gjuhësor.
Nëse një deputet nga Shkodra flet gegnisht, ai nuk po përçan kombin. Po e sjell atë në sallë ashtu siç asht.
E nëse kjo bezdis dikë, problemi nuk asht te gjuha. Problemi asht te mendësia. Sepse në fund, pyetja nuk duhet me qenë: “a duhet me fol gegnisht?”
Por:
“a kemi diçka me thanë?”
Sepse një gjuhë – standard apo dialekt – ka vlerë vetëm kur mbart ide.
Dhe Shqipnia nuk ka nevojë për më shumë korrektesë formale. Ka nevojë për më shumë mendim.
Gegnishtja nuk lyp leje.
As nuk ka me e lypë.
Sepse asht pjesë e kësaj gjuhe.
Dhe asht pjesë e këtij kombi.