Gala, gruaja misterioze në jetën e Salvador Dalí dhe teatri absurd ku ai luajti rolin e përjetshëm të gjeniut

Nga Albert Vataj

E njohur në historinë e artit si Gala, por e lindur si Elena Ivanovna Diakonova më 7 shtator 1894 në Kazan të Rusisë, ajo mbetet një nga figurat më enigmatike, më kontradiktore dhe më magnetike të shekullit XX. Nuk ishte thjesht gruaja që qëndroi pranë një gjeniu; ajo ishte forca që e organizoi, e mbrojti, e administroi dhe, në shumë mënyra, e krijoi vetë mitin e tij. Në historinë e artit, rrallëherë një grua ka qenë kaq e përfshirë në ndërtimin e identitetit publik të një artisti, duke kaluar nga roli i muzës në atë të arkitektes së vetë legjendës.

Gala nuk ishte një figurë e heshtur që pozonte në sfondin e telajove surrealiste. Ajo ishte një inteligjencë e ftohtë dhe e mprehtë, një stratege instinktive, një kuratore e imazhit publik dhe një menaxhere me intuitë të jashtëzakonshme. Ajo e kuptoi shumë herët se arti modern nuk jetonte vetëm në pikturë, por edhe në mit, në skandal, në spektakël dhe në aftësinë për të shndërruar jetën personale në performancë estetike. Pikërisht aty ku shumë artistë humbisnin në kaosin e egos së tyre, Gala ndërtoi strukturën që i lejoi Dalit të mbijetonte si figurë universale.

Fëmijëria e saj u përshkua nga paqëndrueshmëria e Rusisë para revolucionit, por edhe nga një ndjeshmëri e brendshme që dukej sikur kërkonte vazhdimisht një dalje nga realiteti i zakonshëm. Tuberkulozi, sëmundja që e çoi në sanatoriumin e Clavadel në Zvicër më 1912, nuk ishte vetëm një episod mjekësor; ishte momenti ku ajo nisi të krijonte marrëdhënien e saj me izolimin, introspeksionin dhe idenë e vetes si një qenie e destinuar për një jetë përtej konvencës.

Në atë atmosferë të ftohtë alpine, ajo njohu Paul Éluard, poetin francez që do ta fuste në zemër të avangardës evropiane. Martesa me Éluard-in nuk ishte vetëm një bashkim sentimental; ajo ishte hyrja e Galës në laboratorin shpirtëror të surrealizmit. Brenda rrethit të André Breton, Max Ernst dhe poetëve e piktorëve që kërkonin të çlironin nënvetëdijen, Gala fitoi një rol të veçantë: ajo nuk ishte krijuese në kuptimin klasik, por kishte një aftësi të rrallë për të ushtruar ndikim mbi krijuesit.

Kur takoi Dalin në Cadaqués më 1929, ajo ishte tashmë një grua e formuar nga avangarda, nga erotizmi intelektual dhe nga kultura e revoltës artistike. Ai, përkundrazi, ishte ende një talent i egër, i përhumbur mes deliriumit estetik dhe frikërave patologjike. Takimi i tyre nuk kishte asgjë nga romantizmi tradicional; ishte më shumë si përplasja e dy energjive që kishin nevojë për njëra-tjetrën për të shpërthyer.

Dalí pa tek Gala jo vetëm dashnoren, por figurën shpëtuese. Ai e adhuronte me intensitet pothuaj religjioz. Në botën e tij të mbushur me paranojë, obsesione seksuale dhe ankth ekzistencial, Gala u bë qendra gravitacionale që mbante gjithçka në ekuilibër. Ajo u shndërrua në nënën, mbrojtësen, menaxheren, orakullin dhe hyjneshën e tij personale. Dalí e quante shpesh “fitorja ime”, “forca ime shpirtërore” dhe “arsyeja pse ekzistoj”.

Por nëse Dalí ishte imagjinata e pakufishme, Gala ishte mekanizmi i kontrollit. Pas martesës së tyre në vitin 1934, ajo mori në dorë drejtimin praktik të karrierës së tij me një disiplinë pothuaj brutale. Ajo negocionte kontrata, organizonte ekspozita, kontrollonte marrëdhëniet me galeristët dhe koleksionistët, administronte financat dhe ndërtonte me kujdes figurën publike të Dalit si një gjeni ekscentrik. Në një epokë ku arti po hynte në tregun global, Gala e kuptoi më shpejt se vetë Dalí se spektakli ishte pjesë e veprës.

Dhe kështu nisi teatri surrealist i jetës së tyre.
Dalí u kthye në personazhin e vet: mustaqet e ngritura si antena të deliriumit, deklaratat e çmendura, sjelljet teatrale, paraqitjet publike që luhateshin mes farsës dhe profecisë. Por pas kësaj skene groteske dhe madhështore qëndronte Gala, si regjisorja e padukshme e një performance të pandërprerë. Ajo e kuptonte se modernizmi nuk ushqehej vetëm nga arti, por nga miti i artistit.

Në pikturat e Dalit, Gala shfaqet si figurë hyjnore, erotike, kozmike dhe mistike njëkohësisht. Tek vepra si Galarina, Galatea of the Spheres apo Portrait of Gala with Two Lamb Chops Balanced on Her Shoulder, ajo nuk është më një grua reale; ajo bëhet simbol metafizik, mishërim i dëshirës, i frikës, i shenjtërisë dhe i përjetësisë. Gala tek Dalí nuk është subjekt artistik, por vetë porta hyrëse drejt universes surrealiste.

Megjithatë, marrëdhënia e tyre nuk ishte e ndërtuar mbi harmoninë tradicionale. Gala kishte lidhje me burra më të rinj, kërkonte liri erotike dhe ruante një distancë emocionale që e bënte edhe më të paarritshme. Dalí, shpesh voyeur i vetë jetës së tij intime, dukej se e pranonte këtë si pjesë të ritualit të adhurimit. Marrëdhënia e tyre ishte një kombinim i çuditshëm i varësisë, kontrollit, erotizmit dhe manipulimit psikologjik.

Kështjella e Castell de Púbol, të cilën Dalí ia dhuroi Galës, u bë simboli më absurd dhe më domethënës i kësaj marrëdhënieje. Ajo jetonte aty e izoluar dhe Dalí nuk mund ta vizitonte pa lejen e saj me shkrim. Ky detaj duket sikur ka dalë nga vetë një pikturë surrealiste: gjeniu botëror që pret autorizim për të hyrë në mbretërinë private të gruas që sundonte jetën e tij.

Disa e kanë parë Galën si manipulatore të pamëshirshme, si grua të ftohtë që e shfrytëzoi Dalin. Të tjerë e konsiderojnë shtyllën mbi të cilën u ngrit universi dalinian. E vërteta ndoshta qëndron në zonën gri ku jetojnë figurat e mëdha të modernizmit: Gala ishte njëkohësisht dashuri dhe pushtet, përkushtim dhe kontroll, frymëzim dhe dominim.

Kur ajo vdiq më 1982, Dalí u rrëzua shpirtërisht. Humbja e saj ishte si shembja e strukturës së brendshme që e mbante ende të lidhur me botën. Ai hyri në një errësirë depresive dhe fizike nga e cila nuk u rikthye më plotësisht. Pas Galës, teatri i gjeniut nisi të fiket ngadalë.

E varrosur në Castell de Púbol, Gala mbetet ende një figurë e vështirë për t’u deshifruar. Ajo nuk ishte vetëm gruaja e Dalit; ajo ishte bashkëautore e një prej miteve më të mëdha artistike të shekullit XX. Në një kohë kur gratë shpesh reduktoheshin në rolin e muzës dekorative, Gala provoi se mund të ishte vetë mekanizmi i pushtetit krijues.

Më shumë se bashkëshorte.
Më shumë se menaxhere.
Më shumë se muzë.

Ajo ishte vetë skena, vetë labirinti, vetë teatri absurd ku Salvador Dalí luajti deri në fund rolin e tij të përjetshëm të gjeniut.