Kush është Soljana Çili, korçarja në faqet e “Vogue”, shqiptarja në elitën globale të psikologjisë së modës

Nga Albert Vataj
Në një kohë kur moda shpesh reduktohet në sipërfaqe dhe spektakël, shfaqja e një zëri që e lexon atë si tekst psikologjik dhe si arkiv të identitetit përbën një ngjarje intelektuale më vete. Ky është rasti i Soljana Çili, një emër shqiptar që po fiton peshë dhe autoritet në një nga ndërthurjet më komplekse të dijes bashkëkohore, mes psikologjisë dhe modës. Prania e saj në faqet e Vogue, përmes analizës së Rita Petrone, nuk është thjesht një përmendje prestigjioze, por një konfirmim i ndikimit të një mendimi që depërton përtej estetikës, drejt thelbit të përvojës njerëzore.

E lindur në Korçë, një vatër e njohur e kulturës dhe arsimit, rrugëtimi i saj akademik është një trajektore e qëndrueshme drejt ekselencës. Formimi në Universiteti i Maltës dhe më pas doktoratura në Universiteti i Southampton i dhanë asaj bazën e fortë teorike dhe metodologjike që sot e shndërrojnë në një nga zërat më të artikuluar në fushën e psikologjisë së modës. Në London College of Fashion, ku ajo shërben si lektore e lartë, kontributi i saj nuk kufizohet në mësimdhënie, por shtrihet në formësimin e vetë arkitekturës së kurrikulës akademike, duke ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si konceptohet dhe studiohet kjo disiplinë.
Profili i saj është ai i një studiuesi të plotë, ajo ndërthur kërkimin cilësor dhe sasior me një ndjeshmëri të rrallë interpretative, duke e trajtuar modën jo si fenomen të jashtëm, por si një gjuhë të brendshme të vetes. Fushat e saj të interesit, kujtesa autobiografike, trauma, vetja, psikopatologjia, terapia njohëse-sjellëse dhe raporti i veshjes me emocionet dhe identitetin, e vendosin në një terren kërkimor ku shkenca dhe përvoja ekzistenciale ndërthuren ngushtë. Pikërisht në këtë ndërthurje qëndron forca e mendimit të saj, në aftësinë për të shpjeguar se si një objekt i thjeshtë veshjeje mund të bëhet depo e kujtesës, katalizator emocionesh dhe mjet ndërtimi i identitetit.

Në librin e saj të rëndësishëm Applied Psychology in Fashion: A Research-Informed Approach (Palgrave Macmillan, 2026), ku ajo shfaqet si redaktore kryesore dhe kontribuese, Soljana Çili ndërton një kornizë të re konceptuale për të kuptuar modën si fenomen psikologjik. Ky botim nuk është vetëm një tekst akademik, por një platformë që i jep legjitimitet shkencor një fushe që shpesh është trajtuar në mënyrë periferike. Po kështu, bashkautorësia në veprën mbi memorien autobiografike (Routledge, 2019) dëshmon për thellësinë e angazhimit të saj në çështjet që lidhen me ndërtimin e vetes dhe përpunimin e përvojës.

Ajo që e bën të veçantë kontributin e saj është mënyra se si e zhvendos fokusin nga “çfarë veshim” te “pse veshim”. Në analizat e saj, garderoba nuk është një grumbull objektesh, por një hartë intime e jetës sonë, një arkiv i kujtimeve, marrëdhënieve dhe aspiratave. Veshja bëhet kështu një instrument i vetë-njohjes dhe një mekanizëm për të ruajtur vazhdimësinë e identitetit në kohë. Në këtë këndvështrim, moda shndërrohet nga industri në diskurs, nga trend në narrativë.
Si pedagoge dhe mentore, ajo mbikëqyr projekte kërkimore në nivele të avancuara dhe drejton panelin e etikës në psikologji, duke garantuar standarde të larta shkencore dhe integritet akademik. Roli i saj si recensuese në revista ndërkombëtare të psikologjisë, modës dhe psikiatrisë e vendos në një rrjet global të prodhimit dhe validimit të dijes.

Prania e Soljana Çili në një platformë si Vogue është më shumë se një arritje personale, është një afirmim se mendimi shqiptar mund të kontribuojë me dinjitet dhe origjinalitet në diskurset më të avancuara ndërkombëtare. Ajo përfaqëson një model të ri intelektuali, një studiues që nuk mjaftohet me analizën, por që ndërton ura mes disiplinave, duke i dhënë kuptim fenomeneve të përditshme përmes një lenteje shkencore dhe humane.
Në fund, ajo që mbetet është një figurë që e ka bërë modën të flasë gjuhën e kujtesës, të identitetit dhe të vetëdijes. Një korçare që, pa zhurmë, por me thellësi dhe koherencë, po shkruan emrin e saj në hartën e dijes globale.

• Nga Rita Petrone “Vogue”
• “Moda është një tregimtare: e së kaluarës, e së tashmes dhe e së ardhmes. Por çfarë ndodh kur këto rrëfime shndërrohen në kujtime? A është ajo që grumbullojmë në garderobat tona një sfidë për arsyen, apo thjesht një hapësirë ku emocionet humbasin mes bizhuterive dhe tegelave?
  Le të hedhë gurin e parë kush nuk ka marrë kurrë diçka nga garderoba e prindërve apo gjyshërve. Dhe le të hedhë gurin tjetër kush nuk ka ruajtur ndonjë send — qoftë një veshje, një bizhuteri, apo edhe një palë këpucë ose një portofol — duke e ditur mirë se gjasat për ta përdorur sërish janë pothuajse zero. Garderoba jonë është një zgjatim i identitetit tonë: ajo grumbullon kujtime dhe pasqyron tipare të personalitetit që zhvillohen me kalimin e kohës. Ky është një proces instinktiv, që sfidon rregullat e arsyes që diktojnë logjikën. Në fund të fundit, nëse e mendojmë me kujdes, siç thekson Soljana Çili, pedagoge e lartë e Psikologjisë në London College of Fashion dhe redaktore kryesore e librit Applied Psychology in Fashion: A Research-Informed Approach, “si shumica e objekteve materiale, ka pak gjasa që veshjet [përfshirë bizhuteritë, këpucët dhe aksesorët] të kenë një vlerë emocionale të brendshme”. Por kjo nuk do të thotë se ne nuk ua atribuojmë një vlerë të tillë, duke i lidhur ato me kuptime të veçanta. Si rregull i përgjithshëm, siç shpjegon ekspertja, objektet që i çmojmë dhe ndaj të cilave lidhemi janë të lidhura me ndjesinë tonë të identitetit dhe mund të na kujtojnë njerëz, vende apo ngjarje të caktuara në jetën tonë — sidomos ato që kanë ndodhur në një kohë dhe vend specifik, apo që janë përsëritur ose kanë zgjatur në kohë. Nga vathët e gjyshes, te shalli i marrë pa u ndjerë nga korridori i shtëpisë së babait, apo edhe veshja që kemi mbajtur në një takim të parë, moda fillon të shihet (dhe të ndihet) si një fill që përshkon vetë qenien tonë. “Fakti që këto sende lidhen me kujtime dhe kuptime të caktuara do të thotë se, kur i veshim apo i shohim, ka gjasa të përjetojmë emocionet që kemi ndier në momentin kur kanë ndodhur ngjarjet që ato kujtime përfaqësojnë”, thotë Dr. Çili. Në fakt, kërkimet në fushën e kujtesës sugjerojnë se “kur rikujtojmë një kujtim autobiografik — veçanërisht një që ka luajtur rol në përcaktimin e jetës sonë ose mënyrës si e shohim veten — ka gjasa të përjetojmë emocione të forta. Mund të përjetojmë një rritje ose ulje të përkohshme të vetëvlerësimit, në varësi nëse kujtimi është pozitiv apo negativ”, shton ajo.
  Kur vishemi, personaliteti ynë vihet në qendër të mënyrës se si pozicionohemi në hapësirë dhe kohë. Moda është thjesht mjeti kryesor në këtë proces. “Teoritë dhe studimet në psikologjinë sociale dhe të personalitetit sugjerojnë se njerëzit kanë një ndjesi qendrore, relativisht të qëndrueshme dhe koherente të identitetit, që përfshin gjithçka që ata e njohin si ‘vetja’”, shpjegon Dr. Çili. “Kjo përfshin, për shembull, tipare të personalitetit, vlera, qëllime, role sociale, ‘veten’ ideale, narrativat që njerëzit krijojnë për atë se kush janë dhe nga vijnë, kujtimet autobiografike e kështu me radhë.” Në librin e saj Applied Psychology in Fashion, ajo eksploron, së bashku me studiues të tjerë, botën e gjerë të veshjes, duke arritur në përfundimin se elementet që përbëjnë garderobën tonë mund të shprehin ‘veten’, por edhe ta ndryshojnë apo ta (ri)ndërtojnë atë pas ngjarjeve të rëndësishme. “Një garderobë personale përmban padyshim shumë sende që i blejmë nga impulsi ose nga nevoja. Kjo do të thotë se jo gjithçka që kemi në të flet thellësisht për ne”, reflekton ajo, “megjithatë, kërkimet sugjerojnë se shumë prej tyre japin sinjale për atë se kush jemi, kush kemi qenë, kush mund të aspirojmë të bëhemi, çfarë vlerësojmë në jetë, cilave grupe shoqërore u përkasim dhe cilat janë nevojat tona”. Në këtë mënyrë, “garderoba jonë mund të ndihmojë edhe në formësimin e identitetit, sepse, për shembull, të vishemi si ‘vetja jonë ideale’ mund të na afrojë me atë ideal”.
  Por a është kjo një justifikim për të grumbulluar pafundësisht rroba apo bizhuteri, me shpresën se do të na çojnë në një udhëtim kujtimesh apo do të na frymëzojnë të bëhemi versioni më i mirë i vetes? Është një dilemë komplekse dhe, si e tillë, përgjigjja nuk është as e thjeshtë dhe as e drejtpërdrejtë. Vlera e çdo sendi që ruajmë brenda hapësirës sonë intime është një kombinim faktorësh emocionalë dhe monetarë, dhe mbajtja e tij varet nga marrëdhënia që kemi krijuar me të. Dr. Çili shpjegon se ka kuptim ta mbajmë një send vetëm kur plotësohet një nga këto kushte, së pari, nëse e lidhim atë me kujtime dhe besime pozitive, ose nëse na bën të ndihemi më pranë njerëzve të rëndësishëm për ne; së dyti, nëse ai na frymëzon dhe na motivon drejt ‘vetes’ sonë ideale; dhe së treti, nëse na ndihmon të kuptojmë të ardhmen duke krijuar vazhdimësi mes së tashmes dhe së kaluarës. Siç shpjegon ajo, “kërkimet sugjerojnë se perceptimi i ‘vetes’ si i qëndrueshëm dhe koherent, pavarësisht ndryshimeve në kohë dhe kontekste, është i dobishëm për mirëqenien”. “Besoj se veshjet mund të ndihmojnë në ruajtjen e kësaj ndjenje vazhdimësie të ‘vetes’, dhe se shumë prej tyre mbajnë historinë tonë”, vijon ajo. Nga ana tjetër, nëse një veshje lidhet me kujtime të dhimbshme që na pengojnë t’i përpunojmë, ose nëse duam të nisim një fazë të re në jetë, bëhet e dobishme të ndahemi prej saj. Në fund të fundit, ndonjëherë “një ndërprerje e qëllimshme e vazhdimësisë së vetes mund të jetë e dobishme”.
  Në thelb, moda mund të jetë një akt i zemrës, i arsyes, ose i të dyjave bashkë. Nga trashëgimia e objekteve familjare te besnikëria ndaj teknikave si “girl math”, krijimi i një garderobe që pasqyron identitetin tonë është një proces që ndërtohet me kohë. Megjithatë, sipas autores, “kur përpiqemi të racionalizojmë diçka, kjo është një shenjë se ajo nuk ka qenë kurrë plotësisht racionale; ne thjesht po kërkojmë justifikime për vendimin tonë”. Ka sende që janë thjesht funksionale dhe të domosdoshme në jetën e përditshme, por ka edhe raste kur emocionet dhe impulset bëjnë diferencën. “Në rastin e sendeve që nuk kanë një funksion të qartë ose të atyre luksoze, vendimi për t’i blerë ndikohet më shumë nga emocionet dhe proceset irracionale sesa nga arsyet racionale”, thotë ajo. Kur bëhet fjalë për objekte që u përkisnin njerëzve të dashur, si prindërit apo gjyshërit, ato “na bëjnë të ndihemi më afër tyre psikologjikisht, duke na ofruar një ndjenjë ngushëllimi ose mbrojtjeje”.
  Në këtë kuptim, moda bëhet simbol i së kaluarës dhe i përvojave që na kanë formësuar. Këto objekte, që shpesh kalojnë brez pas brezi, kanë fuqinë të zgjojnë nostalgji dhe të rikthejnë në kujtesë momente të çmuara. Kështu, ndonëse në fillim duken si objekte pa vlerë të brendshme emocionale, veshjet grumbullojnë kujtime, përvoja dhe identitet, duke u shndërruar në dëshmi të rrugëtimit tonë. Siç shprehet Dr. Çili, “duke na kujtuar rrënjët tona, ato hedhin dritë mbi historinë që na ka bërë ata që jemi sot”. Dhe kjo shkon përtej arsyes apo emocionit.”

https://www.vogue.pt/english-version-brain-heart-issue-fashion-emotional-value?fbclid=IwY2xjawRnMLdleHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEe5T31etPG3wH7eFgXTtsmIYWnwmiuzXU9OKElgyM_Nl231W-qKytApO45vvI_aem_q_WKb41shAy7Xe9hEEzC0g