Aktori me famë Can Yaman, në një rrëfim në “Canolo Fest”, mes kujtesës familjare dhe identitetit shqiptar

Nga Albert Vataj
Në një epokë kur fama shpesh e zbeh kujtesën e origjinës dhe suksesi ndërkombëtar tenton ta shndërrojë individin në një qytetar anonim të botës globale, rrëfime si ai i aktorit turk Can Yaman marrin një peshë të veçantë njerëzore, kulturore dhe identitare. Nuk është thjesht një deklaratë mbi prejardhjen. Nuk është vetëm një pohim sentimental për gjyshërit apo kujtimet familjare. Është një rikthim te rrënjët, te gjuha, te aroma e kuzhinës së gjyshes, te rrëfimet e një babai që bartte në vetvete frymën e një bote shqiptare të mbijetuar përmes mërgimit, kujtesës dhe dashurisë për përkatësinë.

I ftuar në festivalin arbëresh “Canolo Fest”, një nga ato ngjarje ku kultura nuk ekspozohet si folklor muzeal, por si frymëmarrje e gjallë identiteti, Can Yaman foli për gjyshërit e tij shqiptarë nga ana e babait, për gjuhën shqipe që dëgjohej në familje dhe për gatimet tradicionale që gjyshja përgatiste në shtëpi. Në dukje, këto janë detaje të thjeshta. Por pikërisht në këto fragmente të vogla fshihet e gjithë arkitektura emocionale e identitetit. Kombet nuk mbijetojnë vetëm në libra historie apo në monumente. Ato vazhdojnë të jetojnë në gjuhën që flitet pranë tryezës, në recetat e trashëguara, në mënyrën si një baba rrëfen fëmijërinë, në mallin e heshtur për vendin e prejardhjes.

Kultura shqiptare ka pasur gjithmonë këtë aftësi të çuditshme për të mbijetuar përtej territorit. Arbëreshët në Itali janë një nga dëshmitë më të jashtëzakonshme të kësaj mbijetese shpirtërore. Pesë shekuj larg atdheut, ata vazhdojnë të ruajnë gjuhën, këngët, ritet, kujtesën dhe krenarinë e origjinës. Pikërisht në një mjedis të tillë, deklarata e Can Yaman fiton një kuptim edhe më të thellë: ajo nuk tingëllon si një zbulim ekzotik i prejardhjes, por si një rikthim në një trung kujtese kolektive që nuk është shuar kurrë.

Në fjalët e tij ndjehet qartë se shqiptaria nuk ka qenë për të një nocion abstrakt apo një etiketë genealogjike. Ajo ka qenë përvojë emocionale. Ai kujton se si babai i tij ishte rritur në një mjedis me shqiptarë, në një qytezë ku fëmijët luanin lirshëm dhe ku jeta kishte thjeshtësinë e lumtur të komuniteteve tradicionale. Këto rrëfime nuk janë vetëm kujtime familjare; ato janë bartëse të një etike. Sepse në kulturën shqiptare, sidomos në diasporat historike, ruajtja e lidhjeve njerëzore, solidariteti, respekti për familjen dhe krenaria për origjinën kanë qenë forma të mbijetesës morale.

Figura e babait, të cilin Can Yaman e quan “idhullin” e tij, bëhet kështu ura kryesore që lidh aktorin me trashëgiminë shqiptare. Në shumë raste, identiteti nuk trashëgohet përmes dokumenteve, por përmes admirimit. Fëmija nuk ndjek vetëm atë që i thuhet, por atë që dashuron. Dhe kur babai bëhet modeli moral i jetës, gjithçka që ai përfaqëson, gjuha, kujtimet, zakonet, rrënjët, fiton një vlerë të shenjtë për brezin pasardhës.
Është domethënëse që Can Yaman nuk është mjaftuar vetëm me përmendjen publike të kësaj trashëgimie, por e ka reflektuar atë edhe në librin e tij autobiografik, Sembra strano anche a me. Vetë titulli, “Edhe mua më duket e çuditshme” — tingëllon si një reflektim mbi paradokset e fatit, mbi distancën midis djaloshit të rritur me kujtimet e emigrantëve shqiptarë dhe figurës globale që ai u bë më vonë. Në këtë vepër, ai zhvishet nga imazhi i yllit televiziv për t’u kthyer te origjina, te familja, te sakrificat, te atmosfera e një bote që e formësoi përpara se fama ta shndërronte në ikonë mediatike.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron rëndësia e këtyre deklaratave: në faktin se ato humanizojnë suksesin. Në kohën e rrjeteve sociale, ku fama ndërtohet mbi perfeksionin artificial dhe identitetet shpesh reduktohen në markë personale, rrëfimi i Can Yaman sjell diçka autentike: një njeri që nuk turpërohet nga rrënjët, por i konsideron ato themelin e vetes.
Për shqiptarët, sidomos për një komb me histori të gjatë emigracioni, këto pohime kanë gjithashtu një vlerë të thellë simbolike. Ato rikujtojnë se diaspora shqiptare nuk ka qenë vetëm histori largimi, por edhe histori mbijetese kulturore. Nga arbëreshët e Italisë te shqiptarët në Turqi, Egjipt, Rumani apo Amerikë, identiteti shqiptar ka ditur të ruhet jo si nacionalizëm folklorik, por si kujtesë emocionale. Një gjuhë e folur fshehurazi në shtëpi. Një këngë e kënduar në festa familjare. Një gatim që sjell në tryezë aromën e vendlindjes së humbur.

Në këtë kuptim, Can Yaman bëhet më shumë sesa një aktor me origjinë shqiptare. Ai bëhet një metaforë moderne e vazhdimësisë së identitetit. Një dëshmi se rrënjët nuk maten me distancë gjeografike, por me intensitet kujtese. Se shqiptaria nuk është vetëm çështje territori, por edhe ndjeshmërie, kujtese dhe trashëgimie shpirtërore.
Festivale si “Canolo Fest” kanë pikërisht këtë mision: të rikujtojnë se identiteti nuk është një relike e së kaluarës, por një energji e gjallë që vazhdon të frymëzojë breza. Dhe kur një figurë me jehonë ndërkombëtare si Can Yaman zgjedh të flasë publikisht për këtë trashëgimi, ai nuk bën vetëm një rrëfim personal; ai kontribuon në afirmimin e një kulture që ka ditur të mbijetojë përmes kohës, shpërnguljeve dhe sfidave historike.

Sepse në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm fama, as sukseset kalimtare të ekranit. Ajo që mbetet është kujtesa e origjinës. Është gjuha e gjyshërve. Është aroma e bukës së shtëpisë. Është historia që një baba i rrëfen të birit. Dhe është momenti kur njeriu, sado larg të ketë shkuar, e kupton se brenda vetes vazhdon të mbajë një atdhe të vogël shpirtëror, që nuk resht kurrë së thirruri.