Nga Albert Vataj
Nëse përjetësia shkrepëtima të tilla drite i ka hedhur në një yjësi galaktike dhe ne marrim ende sot energji prej këtij vezullimi, është e drejta e secilit për të qenë i shpërblyer dhe i motivuar njëherash.
Në çdo epokë, një komb ka nevojë për zëra që e ndriçojnë nga brenda, për mendje që i japin kuptim fjalës dhe për njerëz që e ngrenë dijen në nivel përkushtimi shpirtëror. Një ndër këto figura që i dha kulturës shqiptare dritë, kuptim dhe lartësi është Petro Zheji, një personalitet që nuk i përkiste vetëm shkencës së gjuhës apo artit të përkthimit, por vetë mendimit shqiptar në kërkim të së vërtetës.
Ai është një prej atyre mendimtarëve që nuk i mjaftonte njohja, kërkonte kuptimin; nuk i mjaftonte fjala, kërkonte frymën që e gjeneron atë. Me punën e tij në fushën e gjuhësisë, filozofisë, semiotikës dhe përkthimit, Petro Zheji ngriti ura midis mendimit tradicional dhe modern, midis lindjes dhe perëndimit, midis shqiptarit dhe universales. Ai e desh shqipen jo vetëm si një mjet komunikimi, por si substancë të shpirtit kombëtar, si një truall ku historia, miti dhe filozofia gjejnë strehën e tyre më të pastër.
Vepra e tij, qoftë në trajtat e studimeve gjuhësore, qoftë në përkthimet brilante të klasikëve të letërsisë botërore, mbetet një thesar i kulturës shqiptare, një trashëgimi e çmuar që na mëson se identiteti nuk është një dhuratë e së shkuarës, por një detyrë që duhet mbajtur gjallë përmes dijes dhe përkushtimit. Petro Zheji na e mësoi këtë jo me fjalë të mëdha, por me punë të heshtura, me thellësi, me përulësi para dijes dhe me respekt për të shenjtën e mendimit.
Në çdo faqe të veprës së tij ndihet përgjegjësia për kombin, ajo ndjesi e lartë që e bën dijetarin të jetë edhe shërbyes i kulturës, edhe udhërrëfyes për të ardhmen. Ai na e la trashëgim jo vetëm dijen e vet, por edhe detyrimin për ta pasuruar, për ta mbrojtur dhe për ta përçuar më tej si një shenjë të vazhdimësisë sonë shpirtërore. Sepse, siç do të dëshmonte e gjithë jeta e tij, të njohësh gjuhën tënde do të thotë të njohësh vetveten, e të njohësh vetveten është hapi i parë për ta dashur dhe për ta përfaqësuar denjësisht kombin tënd.
Sot, më 16 tetor, përkujtojmë lindjen e njërit prej mendimtarëve më të thellë dhe personaliteteve më të rralla të kulturës shqiptare – Petro Zhejin, arsimtar, gjuhëtar, përkthyes, filozof dhe studiues i gjithanshëm i shpirtit të gjuhës shqipe.
I lindur në Tiranë më 1929, Petro Zheji përfaqësonte tipin e intelektualit të pashtershëm, që kërkonte kuptimin e fshehtë të fjalës, thelbin e mendimit dhe urtësinë që gjuha bart në shtresat e saj më të lashta. Ai u formua në një kohë të vështirë për lirinë e mendimit, por mbeti i palëkundur në përkushtimin e tij ndaj dijes dhe të vërtetës.
Si arsimtar dhe studiues, Zheji u dallua për metodën e tij të veçantë të të menduarit, ku gjuha nuk shihej thjesht si mjet komunikimi, por si strukturë metafizike, si truall ku ndërthuren historia, mendimi dhe energjia krijuese e një populli. Në veprat e tij, ai e ngriti shqipen në nivelin e një sistemi filozofik mëvetësor, duke kërkuar përmes saj rrënjët e mendimit europian dhe universin simbolik të njeriut.
Në fushën e përkthimit, Petro Zheji i dha letërsisë shqipe disa nga kryeveprat e mëdha të kulturës botërore. Me përkthimet e tij mjeshtërore, ai solli në shqip zërin e filozofëve, poetëve dhe dramaturgëve të përbotshëm, duke e pasuruar gjuhën tonë me dritën e ideve dhe ritmin e një stili të përsosur. Ai përkthente jo vetëm fjalët, por edhe frymën e autorit, kuptimin e thellë që qëndron pas çdo fraze.
Petro Zheji ishte një erudit në kuptimin e plotë të fjalës, i pasionuar pas kërkimit, i prirur drejt hermeneutikës, mistikës dhe simbolizmit gjuhësor. Ai shihte në shqipen një gjuhë të shenjtë, një pasqyrë të lashtësisë dhe të identitetit shqiptar. Në këtë kuptim, kontributi i tij e tejkalon kornizën akademike: ai është një mbrojtës i mendimit të lirë, një interpretuar i botës përmes fjalës dhe një zbulues i së fshehtës që gjendet në themel të gjuhës.
Figura e tij mbetet sot ndër më të respektuarat në botën e dijes shqiptare, për kulturën enciklopedike, për mendimin e thellë dhe për atë shkëlqim të qetë që vetëm mendjet e mëdha bartin. Trashëgimia e Petro Zhejit nuk është vetëm në veprat e tij të shkruara, por edhe në mënyrën se si ai mësoi të mendojmë: me thellësi, me ndjeshmëri dhe me respekt ndaj fjalës.