Nga Albert Vataj
Më 3 korrik 1945, në Elbasan, u mbyll jeta e një dijetari që nuk e konceptoi kurrë dijen si zotërim personal, por si detyrim ndaj gjuhës, kombit dhe kujtesës së tij historike.
Ai i përket asaj plejade të rrallë rilindësish të vonë, për të cilët fjala shqipe nuk ishte thjesht mjet komunikimi, por një territor që duhej mbrojtur, pastruar, sistemuar dhe ngritur në nivelin e një qytetërimi. Në jetën dhe veprën e Sotir Koleas ndërthuren gjuhët, arkivat, diplomacia e heshtur dhe pasioni i palodhur i një njeriu që e kuptoi se kombet nuk ndërtohen vetëm me kufij, por mbi të gjitha me fjalorë, libra dhe institucione të kujtesës.
Nga Kavalla e mësuesisë së parë, në Egjiptin e veprimtarisë atdhetare, në Lozanën e diplomacisë publicistike dhe deri në Tiranën e Bibliotekës Kombëtare, rruga e tij është ajo e një intelektuali që jetoi gjithnjë në shërbim të një ideje të vetme, ngritjes së Shqipërisë si subjekt kulturor i barabartë mes kombeve të Evropës. Në këtë kuptim, Kolea nuk ishte vetëm studiues apo gjuhëtar; ai ishte një arkitekt i heshtur i institucioneve të dijes shqiptare, një nga ata njerëz që i japin kombit jo vetëm mendim, por edhe strukturë kujtese.
In Memoriam për Sotir Kolea nuk është thjesht një kujtesë për një jetë të mbyllur. Është rikthim tek një themel i mendimit shqiptar modern, tek figura e njeriut që e bëri fjalën shqipe objekt studimi, mbrojtjeje dhe ndërtimi shkencor, duke e shndërruar në një pasuri të përjetshme të kulturës sonë.
Studiues, gjuhëtar, folklorist dhe diplomat i heshtur, Kolea la pas një trashëgimi kolosale që hodhi themelet shkencore të albanologjisë dhe modernizoi kujtesën kulturore të kombit.
U lind më 4 shtator 1872 në Berat, në një familje me tradita qytetare (i ati, Thoma Kolea, ishte avokat). Pas përfundimit të gjimnazit grek në Manastir, ku u njoh me elita të ndryshme intelektuale, ai nisi rrugëtimin e tij si mësues i gjuhës shqipe në komunitetin shqiptar të Kavallës (1896), duke u angazhuar herët dhe me rrezik personal në përhapjen e arsimit kombëtar. Pas vdekjes së të atit, ai punoi për disa kohë edhe në industrinë e duhanit në Egjipt, periudhë që i dha pavarësi ekonomike për t’iu kushtuar tërësisht çështjes shqiptare.
Në vitet e vrullshme të zgjimit kombëtar, Kolea u zgjodh sekretar i shoqatës jetike “Bashkimi” në Egjipt (1911). Ai luajti një rol kyç në prapaskenat diplomatike të kohës: mori pjesë në dërgatën e Londrës dhe organizoi me mjeshtëri, bashkë me Faik Konicën, Kongresin historik të Triestes (1913), i cili kërkonte njohjen e plotë të pavarësisë së Shqipërisë dhe kufijve të saj etnikë.
Gjatë Luftës së Parë Botërore, Sotir Kolea u zhvendos në Zvicër ku drejtoi gazetën autoritare “L’Albanie” në Lozanë (1915–1919). Kjo gazetë u kthye në një tribunë të fuqishme ku, përmes frëngjishtes elegante, ai mbrojti të drejtat territoriale dhe legjitimitetin e shtetit shqiptar në arenën ndërkombëtare përpara Fuqive të Mëdha.
Nga viti 1928 deri më 1937, Kolea shërbeu si drejtor i Bibliotekës Kombëtare dhe Muzeut Kombëtar. Kjo periudhë konsiderohet si “epoka e artë” e strukturimit të këtij institucioni. Kolea e ngriti atë mbi baza të rrepta shkencore e perëndimore të kohës, duke aplikuar sisteme moderne katalogimi (sistemin e rregullt kartotekor).
Përmes një rrjeti të gjerë kontaktesh me antikuarë e albanologë jashtë vendit, ai arriti ta katërfishonte fondin e librave, duke e çuar atë nga 4,000 në mbi 18,000 tituj. Ai nisi botimin e periodikëve të parë bibliografikë dhe mblodhi dokumente me vlera unike historike. Ndër meritat e tij më të spikatura në këtë detyrë ishin:
Prezantimi shkencor i dorëshkrimit të Kostë Beratit (një nga monumentet e hershme të shkrimit shqip).
Dokumentimi i saktë i origjinës së Flamurit të ngritur në Vlorë më 1912 (duke sqaruar se ishte ai i dhuruar nga maratonomaku i pavarësisë, Spiro Ilo).
Mbledhja e materialeve të rralla për Skënderbeun, Shtjefën Gjeçovin, Fan Nolin e shumë të tjerë.
Në fushën e shkencës gjuhësore, Kolea ishte një punëtor i heshtur por kolosal. Ai punoi për hartimin e pesë fjalorëve të ndryshëm. Kryevepra e tij mbetet “Fjalori i gjuhës shqipe”, një projekt monumental i pabotuar, për të cilin mblodhi fjalë dhe shprehje popullore nga viti 1905 deri në frymën e tij të fundit. Puna e tij leksikografike përfshin gjithashtu:
“Fjalorin shqip–greqisht” me një pasuri mbresëlënëse prej 68,963 fjalësh.
“Fjalorin shqip–frëngjisht”.
Një studim të hollësishëm e fjalor për orientalizmat në gjuhën shqipe.
Dorëshkrime të vyera mbi botanikën popullore (duke mbledhur emrat shqip të bimëve), etnografinë dhe toponomastikën (emrat e vendeve).
Kolea nuk ishte thjesht një mbledhës, por një purist i gjuhës; ai luftonte për pastrimin e shqipes nga huazimet e panevojshme turke e greke, duke propozuar zëvendësimin e tyre me brumin e pastër të fjalëve popullore.
Në vitin 1940, në shenjë vlerësimi për kontributin e tij të jashtëzakonshëm, u zgjodh anëtar i Institutit të Studimeve Shqiptare, krahas korifejve të tjerë si Ernest Koliqi, Eqrem Çabej, P. Anton Harapi e regjisorit të njohur Aleksandër Moisiu. Trashëgimia e tij e pasur, e ruajtur sot me kujdes në Arkivin Qendror Shtetëror (Fondi Sotir Kolea), mbetet një minierë ari e pashtershme për albanologjinë dhe një shtyllë e patundur e kulturës sonë kombëtare.