Nga Luan Rama
Nisja e procesit gjyqësor kundër ish Presidentit të Republikës Ilir Metaj nuk përfaqëson thjesht një episod të zakonshëm të drejtësisë penale, por përbën një situatë të ngarkuar institucionalisht, në të cilën shteti ekspozohet përballë vetë standardeve që pretendon se mishëron. Interesi i lartë publik për këtë proces nuk është devijim emocional, por shprehje e natyrshme e ushtrimit demokratik të kontrollit qytetar. Megjithatë, ky interes nuk duhet të mbetet në nivelin e perceptimit të momentit. Ai duhet të përkthehet në kërkesë normative për solemnitet, transparencë dhe respekt të pakushtëzuar të garancive themelore të procesit të rregullt ligjor, përfshirë padyshim edhe garantimin e dinjitetit dhe integritetit të personit në gjykim.
Sepse kur gjykohet një ish kryetar shteti, nuk gjykohet vetëm individi. Gjykohet aftësia e shtetit për të qenë i njëjtë me parimet e veta. Solemniteti procedural nuk është një akt formal, por mënyra përmes së cilës shteti afirmon seriozitetin e ushtrimit të pushtetit gjyqësor. Në raste të tilla, forma nuk është dytësore ndaj përmbajtjes; ajo është pjesë e saj. Po aq, transparenca nuk është vetëm detyrim për të informuar publikun, por kusht thelbësor i ndërtimit të së vërtetës gjyqësore. E vërteta në proces penal nuk ekziston përpara procedurës; ajo prodhohet përmes saj. Prezumimi i pafajësisë përfaqëson një nga kufijtë më të rëndësishëm të shtetit të së drejtës. Ai ndalon që individi të trajtohet si fajtor përpara përfundimit të procesit dhe vendos një ndarje të qartë midis dyshimit dhe fajësisë së provuar.
Në mungesë të këtij parimi në praktikë, drejtësia rrezikon të kthehet nga një mekanizëm verifikimi në një mekanizëm konfirmimi. Parë në një fokus më të plotë, ky proces ka gjithashtu një dimension më të gjerë historik: ai duhet të dëshmojë shkëputjen përfundimtare nga modelet e drejtësisë së së kaluarës, ku raporti midis shtetit dhe të pandehurit ishte thellësisht i pabarabartë.
Në gjyqet komuniste, pozita në bankën e të akuzuarit shpesh mbartte një ngarkesë të paracaktuar morale dhe politike. I pandehuri nuk ishte subjekt i barabartë i ligjit, por figurë e vendosur në një hierarki të nënkuptuar. Një shtet demokratik matet pikërisht me aftësinë për të tejkaluar këtë trashëgimi. Shumë më herët, në profesionin e gazetarit, kam ndjekur nga afër në sallën e gjyqit proceset gjyqësore kundër ish Presidentit të Republikës Ramiz Alia, ish Kryetarit të Partisë Socialiste dhe ish Kryeministrit Fatos Nano etj.
Edhe pse në kushte krejt të ndryshme, pasi ato gjyqe janë zhvilluar në një periudhë tjetër historike, kur shumëçka përcaktohej nga revanshi i pushtetit dhe hakmarrja politike, trajtimi i tyre në sallën e gjyqit ka qenë më dinjitoz, proceset kanë qenë më transparente dhe solemniteti i procesit shumë më etik, po të krahasojmë me çfarë u pa në seancën e parë të gjyqit kundër ish Presidentit Ilir Metaj.
Një element i rëndësishëm në perceptimin publik të proceseve të tilla është mënyra e ekspozimit të të pandehurit në sallën e gjyqit, përfshirë përdorimin e strukturave fizike të izolimit, shpesh të përshkruara si “kafaz xhami”. Këto nuk janë thjesht zgjidhje teknike sigurie. Ato janë forma simbolike që komunikojnë një raport të caktuar midis shtetit dhe subjektit të drejtësisë. Në rastin e një ish kryetari shteti si Ilir Metaj, kjo simbolikë fiton një intensitet të shtuar, pasi nuk lexohet vetëm si masë procedurale, por edhe si mesazh institucional.
Në një shoqëri demokratike, drejtësia nuk është mekanizëm ndëshkimi, por formë e institucionalizuar e barazisë qytetare. Ajo nuk funksionon mbi premisën e paragjykimit, por mbi parimin e verifikimit. Në fund, çështja që ngrihet përmes këtij procesi nuk është thjesht juridike. Ajo është institucionale dhe historike njëkohësisht. Sado të përpiqemi ta shkëpusim nga konteksti i zhvillimeve politike në vend, në fund të fundit, ajo është edhe një çështje po aq politike. Procesi kundër Ilir Metajt nuk matet vetëm me rezultatin e tij përfundimtar, por me mënyrën si shteti arrin të ruajë koherencën midis parimeve të deklaruara dhe praktikave të ushtruara. Dhe në këtë kuptim, shteti nuk përballet me Ilir Metajn, por me vetveten.