Nga Albert Vataj
Edi Rama: “Ditë krenarie për arsimin kombëtar”. Rezultatet e PISA 2025 sjellin një përmirësim të jashtëzakonshëm të nxënësve shqiptarë krahasuar me vitin 2022, duke e vendosur Shqipërinë në krye të Ballkanit Perëndimor në matematikë dhe në një pozitë udhëheqëse në shkencë.
Ka rezultate që maten me pikë dhe ka rezultate që maten me besim. Ka statistika që tregojnë një ndryshim numerik dhe ka shifra që, përtej tabelave, tregojnë se diçka ka nisur të lëvizë në thellësi të një sistemi.
Rezultatet e PISA 2025, të publikuara sot nga OECD, sjellin një prej lajmeve më të rëndësishme për arsimin shqiptar të viteve të fundit. Shqipëria ka shënuar një rritje të fortë në të tri fushat kryesore të vlerësimit: 65 pikë në matematikë, 59 pikë në shkencë dhe 50 pikë në lexim, krahasuar me rezultatet e vitit 2022. OECD e publikon këtë cikël si vlerësimin më të madh PISA deri më sot, me më shumë se 760 mijë nxënës në 91 vende dhe ekonomi.
Kryeministri Edi Rama e ka cilësuar këtë moment “DITË KRENARIE PËR ARSIMIN KOMBËTAR”, duke e interpretuar rezultatin si një dëshmi të ndryshimit të drejtimit të sistemit arsimor.
Dhe shifrat janë vërtet të forta.
Në matematikë, nxënësit shqiptarë arritën 433 pikë, nga 368 pikë në PISA 2022. Kjo do të thotë një rritje prej 65 pikësh, një përmirësim veçanërisht i madh në vetëm një cikël vlerësimi. Shqipëria renditet përpara vendeve të tjera të Ballkanit Perëndimor në këtë fushë, me Serbinë në 417 pikë, Malin e Zi në 411, Maqedoninë e Veriut në 380 dhe Kosovën në 351.
Ky rezultat ka një domethënie të veçantë edhe për shkak të historisë së afërt. Në PISA 2022, Shqipëria kishte përjetuar një rënie shumë të fortë në matematikë, prej 69 pikësh krahasuar me vitin 2018, rënia më e madhe e regjistruar në atë cikël ndër vendet pjesëmarrëse.
Prandaj, 65 pikët e rikuperuara nuk janë thjesht një përmirësim statistikor. Ato tregojnë se një pjesë e rëndësishme e terrenit të humbur është rifituar.
Në shkencë, Shqipëria ka arritur 435 pikë, kundrejt 376 pikëve në vitin 2022. Rritja është 59 pikë. Ky rezultat e vendos Shqipërinë në nivelin më të lartë të Ballkanit Perëndimor së bashku me Malin e Zi, i cili gjithashtu ka marrë 435 pikë. Serbia është në 429 pikë, ndërsa Maqedonia e Veriut në 378 dhe Kosova në 357.
Shkenca, në filozofinë e PISA-s, nuk është thjesht aftësia për të mbajtur mend formula apo përkufizime. Ajo lidhet me aftësinë për të kuptuar botën, për të vlerësuar prova, për të analizuar probleme dhe për të përdorur dijen shkencore në situata reale.
Në një epokë ku teknologjia, inteligjenca artificiale, ndryshimet klimatike dhe transformimi i ekonomisë po ndryshojnë mënyrën se si jetojmë, aftësia për të menduar shkencërisht bëhet një prej kapitalëve më të rëndësishëm të një shoqërie.
Edhe në lexim, përmirësimi është i konsiderueshëm: 408 pikë në vitin 2025, nga 358 në vitin 2022, pra një rritje prej 50 pikësh.
Ky rezultat meriton vëmendje të veçantë, sepse leximi nuk është vetëm një lëndë. Është themeli mbi të cilin ndërtohet aftësia për të mësuar.
Një nxënës që lexon dhe kupton mirë, ka më shumë mundësi të kuptojë një problem matematike, një tekst shkencor, një argument historik apo një udhëzim teknik. Leximi është porta përmes së cilës kalon pjesa më e madhe e dijes.
Prandaj, rritja me 50 pikë në këtë fushë është një sinjal i rëndësishëm.
Për Shqipërinë, PISA 2025 nuk mund të lexohet pa kujtuar rezultatin e vitit 2022.
Atëherë vendi u përball me një rënie të fortë në të tria fushat dhe OECD evidentonte se 56.2% e nxënësve shqiptarë ishin performues të dobët në të tria fushat, pra nuk arrinin nivelin bazë të aftësisë së konsideruar të nevojshme për pjesëmarrje të plotë në shoqëri.
Tani tabloja ka ndryshuar ndjeshëm.
Nuk do të thotë se të gjitha problemet janë zgjidhur. Përkundrazi, rezultatet e reja duhen parë si një pikënisje për pyetjen më të rëndësishme: çfarë duhet bërë që ky përmirësim të mos jetë një moment i vetëm, por të shndërrohet në një prirje të qëndrueshme?
Sepse suksesi i vërtetë i një sistemi arsimor nuk matet vetëm me një renditje. Matet me aftësinë për të ruajtur dhe zgjeruar cilësinë e të nxënit nga një brez te tjetri.
Kryeministri Rama e ka lidhur këtë rezultat me punën e mësuesve, nxënësve, prindërve dhe të vetë sistemit arsimor.
Dhe këtu statistika kthehet në histori njerëzore.
Pas 65 pikëve të fituara në matematikë nuk qëndron vetëm një tabelë. Qëndron një mësues që ka shpjeguar edhe një herë një problem të vështirë. Një nxënës që ka provuar sërish pas një përgjigjeje të gabuar. Një prind që ka kërkuar më shumë nga fëmija i tij. Një shkollë që ka përpjekur të krijojë kushte më të mira.
Pas 59 pikëve në shkencë qëndron një brez që po mëson ta shohë dijen jo vetëm si informacion, por si mënyrë për ta kuptuar botën.
Dhe pas 50 pikëve në lexim qëndron një fëmijë që po mëson të hyjë më thellë në tekst, të kuptojë, të krahasojë, të pyesë dhe të mendojë.
Kjo është arsyeja pse një rezultat arsimor nuk duhet të lexohet vetëm në gjuhën e statistikës.
Në fund të çdo statistike arsimore është një fëmijë.
Rama e ka përmbledhur mesazhin e tij me një formulim që synon ta shohë rezultatin jo si pikëmbërritje, por si dëshmi të një ndryshimi drejtimi:
“Ky rezultat nuk është fundi i rrugës, po prova se rruga ka ndryshuar.”
Është pikërisht këtu ku duhet vendosur pesha e vërtetë e PISA 2025.
Sepse arsimi nuk ka nevojë për triumfalizëm të përkohshëm. Ka nevojë për vazhdimësi.
OECD vetë paralajmëron se panorama globale e arsimit mbetet shqetësuese: në vendet e OECD-së, rezultatet mesatare në matematikë dhe lexim kanë rënë ndjeshëm dhe një në pesë nxënës është tashmë performues i dobët në të tria fushat.
Në këtë kontekst, përmirësimi i Shqipërisë është veçanërisht i rëndësishëm, por njëkohësisht kërkon maturi. Rezultati i mirë duhet të shndërrohet në përgjegjësi për të bërë më shumë.
Një shkollë e re është e rëndësishme. Një laborator i ri është i rëndësishëm. Një klasë moderne është e rëndësishme. Por asnjë ndërtesë, sado e bukur të jetë, nuk mund të prodhojë dije vetvetiu.
Muret krijojnë hapësirën. Mësuesi ndez dijen. Nxënësi e shndërron atë në të ardhme.
Kjo është arsyeja pse investimi në arsim nuk mund të matet vetëm me numrin e shkollave të ndërtuara apo me fondet e shpenzuara. Ai matet me atë që ndodh në mendjen e një fëmije.
Nëse një nxënës shqiptar sot zgjidh një problem më mirë se dje, kupton një tekst më thellë se dje, analizon një dukuri shkencore më saktë se dje, atëherë aty ka ndodhur një investim i vërtetë.
Dhe pikërisht këtu merr kuptim shprehja se investimi duhet të jetë “te mendja dhe jo vetëm te muret”.
PISA 2025 nuk i jep Shqipërisë një medalje përfundimtare. I jep një sinjal.
Një sinjal se pas një periudhe të vështirë mund të ketë kthesë. Se një sistem mund të rikuperojë. Se një brez mund të ecë më shpejt.
Por mbi të gjitha, na kujton një të vërtetë të thjeshtë:
Një vend nuk ndërtohet vetëm me rrugë, ura dhe ndërtesa. Ndërtohet me mendjet e fëmijëve që një ditë do të ecin mbi ato rrugë, do të kalojnë mbi ato ura dhe do të jetojnë në atë Shqipëri që sot është ende duke u ndërtuar.
Dhe nëse këto 65 pikë në matematikë, 59 në shkencë dhe 50 në lexim janë vërtet shenja e një ndryshimi të qëndrueshëm, atëherë krenaria më e madhe nuk duhet të jetë ajo e sotmja.
Krenaria e vërtetë do të jetë Shqipëria që këta fëmijë do të jenë në gjendje të ndërtojnë nesër.
Albert Vataj