Në fund të shtatorit 2024, uragani Helene goditi brigjet e Floridës me forcë shkatërruese. Por ndërsa stuhia bëri kërdinë në tokë, diçka shumë më e çuditshme po ndodhte sipër.
Nga lartësia 55 milje, Stacioni Ndërkombëtar Hapësinor i NASA-s (ISS) vëzhgoi një fenomen të paparë më parë – valët atmosferike që valëviteshin nëpër mezosferë, një shtresë e atmosferës shpesh e harruar, por tani e vënë në qendër të vëmendjes.
Zbulimi ndodhi lart në mesosferë, një shtresë atmosferike e ftohtë dhe e dobët midis 31 dhe 55 milje mbi Tokë. Nga sipërfaqja, ky rajon duket bosh dhe i heshtur – por gjatë kalimit të Helenës, ISS zbuloi modele valësh që zbuluan një reagim dinamik dhe të gjerë atmosferik.
Këto valë, të padukshme për sytë e njeriut në tokë, ishin mjaft të forta për të trazuar ajrin në lartësitë që dikur mendohej se ishin imune ndaj stuhive të nivelit sipërfaqësor. Zbulimi i tyre shënon një ngjarje të parë në llojin e saj —një lidhje fizike midis dinamikës së uraganit dhe kushteve të sipërme atmosferike.
I instaluar në ISS në vitin 2023, Eksperimenti i Valëve Atmosferike të NASA-s (AWE) është projektuar për të vëzhguar ndriçimin e dobët të ajrit – dritën e emetuar natyrshëm nga gazrat në mezosferë. Ndërsa Helene arriti në tokë, instrumentet e ndjeshme të AWE kapën valët e shqetësimit që shtriheshin drejt perëndimit nga zona e ndikimit të stuhisë.
Këto forma valore, përndryshe të pazbulueshme nga Toka, treguan se si energjia e Helenës kishte arritur shumë përtej troposferës dhe stratosferës. Për Michael Taylor, një shkencëtar kryesor i NASA-s, ky ishte një ndryshim i lojës:
“I jep një dimension të ri mënyrës se si mendojmë se si stuhitë ndikojnë edhe në ajrin në lartësi të jashtëzakonshme.”
Në thelb të këtij zbulimi është Advanced Mesospheric Temperature Mapper (AMTM), një grup teleskopësh të specializuar në bordin e ISS. AMTM funksionon në infra të kuqe, duke zbuluar sinjale delikate edhe në temperatura deri në –150°F (–101°C).
Teleskopët e tij ndjekin formën, lëvizjen dhe temperaturën e valëve atmosferike, duke bërë të mundur rindërtimin e asaj që më parë ishte e padukshme.
Kur Helene goditi, AMTM ndihmoi në konfirmimin e pranisë së valëve që përhapeshin drejt perëndimit, duke sinjalizuar se stuhia kishte ndërprerë rrjedhën atmosferike shumë përtej rajonit të saj në tokë.
Ndërsa mezosfera mund të duket shumë larg aktivitetit njerëzor, sjellja e saj mund të ndikojë drejtpërdrejt në teknologjinë hapësinore . Ndryshimet e vogla në densitetin e ajrit —lloji i shkaktuar nga këto valë atmosferike—mund të ndërhyjnë në orbitat satelitore, duke i ngadalësuar ose zhvendosur pak me kalimin e kohës. Për operatorët satelitorë, edhe variacionet e vogla mund të shkaktojnë probleme.
Misioni AWE i lejon shkencëtarët të monitorojnë këto ndërrime dhe të parashikojnë tërheqjen ose rezistencën orbitale. Kjo aftësi hap derën për masat mbrojtëse për satelitët përpara se të pësojnë degradim funksional ose ndërprerje të sinjalit.
Mesosfera ka qëndruar prej kohësh si një nga shtresat atmosferike më pak të kuptuara të Tokës. I vendosur midis stratosferës dhe termosferës, ka qenë i vështirë për t’u studiuar për shkak të lartësisë së madhe dhe ajrit të hollë.
Por mjete si AWE dhe AMTM tani ofrojnë të dhëna në kohë reale, duke ndihmuar shkencëtarët të zbulojnë se si stuhitë sipërfaqësore ndikojnë në motin në hapësirë.
Këto gjetje të reja sfidojnë supozimet e mëparshme se efektet e uraganit janë të kufizuara në atmosferën më të ulët. Në vend të kësaj, ajo që ndodh në tokë mund të shkaktojë valë që jehojnë deri në skajin e hapësirës .
Vëzhgimi i bërë nga ISS , i mundësuar nga AWE dhe AMTM , zbulon një të vërtetë befasuese: moti i Tokës nuk ndalet te retë. Uraganët si Helene gjenerojnë shqetësime në lartësi të mëdha që rrjedhin nga jashtë, duke transportuar energji në një pjesë të atmosferës që dikur besohej se ishte e palëvizshme dhe e shkëputur.
Tani, falë pikës së avantazhit orbital të NASA-s dhe instrumenteve më të avancuara, shtrëngimi i fshehur i duarve midis Tokës dhe hapësirës ka filluar të zbulohet – një valëzim në të njëjtën kohë.
(A.A/BalkanWeb)