Gazeta kryesore e Izraelit: Vizitë në një kryeqytet miqësor evropian, në Tiranë, ku hebrenjtë respektohen si askund tjetër*

Aktualitet Kryesore Kultura E Enjte, 7 Maj 2026 12:30

Nga Ayelet Mamo Shay*

Ndryshe nga shumë kryeqytete të tjera evropiane, në Tiranë nuk ndihet nevoja për masa të rrepta sigurie dhe as ekziston frika për të shfaqur hapur simbolet hebraike në rrugë. Një vizitë në këtë vend me shumicë myslimane të frymëzon me optimizëm dhe besim te bashkëjetesa, nga prefekti, vajza e të cilit është e martuar me një mjek hebre, deri te udhëheqësi fetar që pret njerëzit duke shpërndarë karamele me mjaltë si shenjë mikpritjeje dhe paqeje. Megjithatë, përtej kësaj atmosfere tolerance dhe harmonie, lind natyrshëm një pyetje thelbësore, përse komuniteti hebraik vendas sot përbëhet vetëm nga disa dhjetëra familje?

Mbërrita në Tiranë, kryeqytetin plot gjallëri të Shqipërisë, për një udhëtim pune, por si dikush që studion komunitetet hebraike në mbarë botën, vëmendja ime u përqendrua menjëherë te shenjat e jetës hebraike në hapësirën shqiptare. Takimi im me komunitetin nuk ishte rastësi, ai u bë i mundur falë përpjekjeve të mëdha të drejtuesit të komunitetit hebraik në Tiranë, David Isaac, i cili organizoi për mua të gjitha takimet diplomatike dhe fetare në nivelet më të larta.

Gjatë intervistave të mia me figura kyçe, një fakt i veçantë doli në pah se në Tiranë, dhe në Shqipëri në përgjithësi, antisemitizmi është pothuajse i panjohur. Ndryshe nga kryeqytetet e tjera evropiane, në kryeqytetin shqiptar nuk ka nevojë për masa të rënda sigurie dhe as frikë nga shfaqja e simboleve hebraike në hapësira publike. Identiteti hebraik vlerësohet thellësisht në këtë vend, shumica e qytetarëve të të cilit janë myslimanë. Kryeministri shqiptar, Edi Rama, e ka vizituar Izraelin disa herë, më së fundmi në janar të këtij viti.

“Prefekti i ri i Tiranës, Shkëlqim Hajdari, e do Izraelin dhe hebrenjtë. Në një takim me të, u pa se ai admiron urtësinë e popullit hebre dhe të publikut izraelit,” tha ai. “Vajza e tij është e martuar me një mjek hebre.”

Nga kohët e lashta deri në ditët e sotme

“Historia hebraike në Shqipëri nuk është thjesht një kapitull i ri i shekullit XX, por një vazhdimësi historike mbresëlënëse që nisi rreth 2,000 vjet më parë. Dëshmitë e para të vendosjes së hebrenjve në rajon datojnë në shekullin e parë pas Krishtit. Zbulime arkeologjike mbresëlënëse janë gjetur në qytetin e Sarandës. Mbetjet e një sinagoge madhështore të shekullit të pestë, tregojnë për një komunitet të konsoliduar dhe të pasur kulturalisht.

Më vonë, Shqipëria, nën sundimin osman, shërbeu si një strehë e sigurt për të dëbuarit nga Spanja dhe Portugalia. Këto komunitete hebraike krijuan qendra tregtare në qytete si Vlora dhe Berati, duke sjellë me vete traditën e lavdishme spanjolle.

Në kohët moderne, Tirana u bë një qendër e rëndësishme hebraike, vetëm në fillim të shekullit XX, me kalimin e vendit drejt pavarësisë dhe njohjen zyrtare të komunitetit në vitin 1937.

Pata privilegjin të takohesha me Nikoll Lesi, themeluesi i gazetarisë së pavarur në Shqipëri, i cili në vitin 1991 krijoi gazetën Koha Jonë, zërin e parë të fuqishëm kritik pas rënies së komunizmit. Kjo gazetë, që i mbijetoi edhe ngjarjeve dramatike, si djegia e redaksisë në vitin 1997, u kthye ndër vite në një “shkollë” të gazetarisë shqiptare, duke nxjerrë disa prej figurave më të rëndësishme të medias në vend. Sot, në një realitet të transformuar plotësisht nga epoka digjitale, “Koha Jonë” vijon të jetë aktive përmes portalit të lajmeve dhe transmetimeve WebTV, duke ruajtur frymën e saj të pavarur, kritike dhe luftarake, të lidhur ngushtë me personalitetin dhe vizionin e Lesit.

Një tjetër personalitet që pata mundësinë të takoj ishte Elisa Spiropali, një figurë me prani të spikatur publike dhe karizëm të natyrshme politike. Gjatë bisedës sonë, ajo vuri në dukje me krenari rolin e shqiptarëve në shpëtimin e hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke e cilësuar këtë trashëgimi si një nga shtyllat morale të identitetit modern shqiptar. Spiropali shprehu gjithashtu keqardhjen e saj për tragjedinë e 7 tetorit 2023 dhe foli për angazhimet dhe iniciativat e ndërmarra në Shqipëri në atë periudhë, me synimin për të rritur ndërgjegjësimin mbi situatën dhe fatin e të rrëmbyerve, në kohën kur ata vijonin të mbaheshin në robëri.

Fetë lidhin, nuk ndajnë

Persekutimi antireligjioz nën udhëheqësin komunist Enver Hoxha preku edhe hebrenjtë, si pjesë e shtypjes së të gjitha feve, por nuk kishte një karakter veçanërisht antisemitik. Pas rënies së regjimit komunist në vitin 1991, qëndrimi pozitiv ndaj hebrenjve u bë një vlerë kombëtare për të cilën Shqipëria krenohet në arenën ndërkombëtare.

Vizita ime u përqendrua te dy figura kyçe që janë forca shtytëse pas rilindjes së tanishme hebraike. Njëri është David Isaac, kreu i komunitetit hebraik, i cili tregon përkushtim të plotë ndaj së ardhmes së komunitetit. Ai është personi që financoi ndërtimin e sinagogës së re në Tiranë. Vendimi i tij për ta ndërtuar sinagogën në formën e një kështjelle nuk është thjesht një zgjedhje arkitekturore, por një deklaratë vlerash, se judaizmi në Shqipëri është një fortesë sigurie, tradite dhe force.

Figura e dytë është Rabini Yoel Kaplan, rabini i Shqipërisë dhe emisari i Chabadit, i cili vjen fillimisht nga qyteti im i lindjes, Safed. Takimi i dy banorëve të Safedit në zemër të Tirana theksoi forcën e lidhjes globale hebraike. Rabini Kaplan është një figurë shumëdimensionale, ultra-ortodoks, oficer në rezervat e IDF-së, baba i një djali që shërben në njësinë Egoz, dayan që siguron të gjithë infrastrukturën halakhike për komunitetin.

Forcat e bashkuara të këtyre dy individëve të talentuar po çojnë përpara ringritjen e komunitetit hebraik në kryeqytetin shqiptar. Qyteti ka një restorant kosher që është hapur vetëm kohët e fundit, dhe aktualisht po punohet për krijimin e një muzeu që do të tregojë historinë e hebrenjve shqiptarë ndër breza.

Në mungesë të dyqaneve zyrtare kosher (i përshtatshëm sipas traditës hebraike), Shtëpia Chabad shërben si qendër furnizimi për mish dhe verë kosher. Komuniteti ka zhvilluar ‘lista kosher’ për produktet bazë në supermarketet lokale, një detyrë sizifiane që kërkon monitorim të vazhdueshëm.

Në Tiranë nuk ka kopshte apo shkolla hebraike, ndaj fëmijët hebrenj ndjekin institucione arsimore ndërkombëtare. Fëmijët e Rabinit Kaplan mësojnë në shtëpi dhe marrin mësim online nëpërmjet internetit. Për shkak të mungesës së një modeli të përhershëm në vend, komuniteti sjell modelë nga vende të tjera kur është e nevojshme, një operacion logjistik kompleks që tregon përkushtimin ndaj respektimit të mitzvot-ve (urdhërimet, detyrimet ose veprat e mira që përbëjnë bazën morale dhe fetare të jetës hebraike).

Aktualisht nuk ka mikveh, por ai është në ndërtim. Sipas Kaplanit, ai do të jetë gati deri në shtator, nëse nuk ka vonesa të papritura. Varrezat në Tiranë kanë një parcelë të dedikuar ekskluzivisht për hebrenjtë, ku varrosen të vdekurit.

Një nga gjërat më prekëse që dokumentova gjatë vizitës sime në sinagogën e re në Tiranë është integrimi shembullor i historisë së lashtë brenda strukturës moderne, një kopje e saktë e mozaikut origjinal të zbuluar në Sarandë, mbërriti në sinagogë me gjithë madhështinë e saj. Mozaiku paraqet simbolet dalluese të Tempullit dhe vendosja e menorahut (shandanit) antik në zemër të sinagogës moderne është në fakt një deklaratë se hebrenjtë e Shqipërisë nuk janë një bimë e huaj, por një degë e lashtë që po rikthehet të lulëzojë.

Si studiuese, më bëri përshtypje mënyra se si komuniteti zgjedh të nderojë të kaluarën e tij për të vendosur legjitimitetin e së ardhmes së vet. Mozaiku nuk është thjesht dekorim, por një urë e gjallë mes brezave. Sinagoga është një qendër shpirtërore dhe një pikë kryesore për evente. Vendi ka një kuzhinë të madhe që mund të ushqejë qindra turistë.

Është e pamundur të flitet për hebrenjtë shqiptarë pa hyrë në konceptin e “Besës”. Shqipëria është i vetmi vend në Evropë që e përfundoi Luftën e Dytë Botërore me më shumë hebrenj sesa kishte në fillim. “Besa” është një kod i lashtë nderi shqiptar që kërkon mbrojtje absolute për këdo që kërkon strehim.

Për shqiptarët, dorëzimi i hebrenjve te nazistët gjatë Holokaustit konsiderohej një turp i pariparueshëm personal dhe familjar. Myslimanët dhe të krishterët njësoj fshehën hebrenjtë në shtëpitë e tyre, i veshën me rroba tradicionale dhe u dhanë emra shqiptarë për t’i integruar në popullsinë e përgjithshme. Kjo ishte një shprehje shembullore e tolerancës ndërfetare, dekada përpara kohës së saj.

Udhëheqësi i urdhrit Bektashi, Baba Mondi, më zbuloi një shtresë të thellë shpirtërore tolerance. Ai është udhëheqësi i një sekti mistik sufist në Islam, i njohur për qasjen e tij liberale, tolerante dhe të hapur. Ai është shumë mbresëlënës në mënyrën e të menduarit, në besimin e tij të gjerë, se të gjithë njerëzit janë thelbësisht të mirë dhe të barabartë. U preka shumë kur udhëheqësi këputi një lule magnolie për mua dhe më dhuroi një libër dhe dhjetëra karamele me mjaltë, si shenjë bollëku dhe mirësie. Ai madje më bëri një tur në muzeun e tyre. E gjithë kjo ishte provë për mua se në Tiranë, fetë nuk funksionojnë si mure ndarëse, por si dritare të hapura komunikimi përmes shpirtërores.

Sfida demografike

Komuniteti hebraik lokal përballet me sfida të rëndësishme. E para prej tyre është demografike. Komuniteti aktualisht përbëhet vetëm nga disa dhjetëra familje bërthamë. Sfida kryesore është ruajtja e brezit të ri dhe parandalimi i asimilimit në hapësirën e përgjithshme laike.

Një tjetër sfidë është ruajtja e trashëgimisë hebraike. Krijimi i Muzeut “Basa” në Tirana, është një iniciativë e rëndësishme që do ta bëjë historinë hebraike pjesë integrale të turizmit dhe edukimit lokal.

Komuniteti hebraik në Tiranë është dëshmi se identiteti hebraik mund të rilindë edhe në toka që kanë qenë të ngrira nën regjime totalitare. Kombinimi i udhëheqjes civile të vendosur, udhëheqjes shpirtërore sioniste dhe trashëgimisë së lashtë historike krijon një mozaik njerëzor magjepsës.

Si studiuese e komuniteteve hebraike, kthehem nga Tirana me një përfundim të qartë se Shqipëria është një vend ku “Besa”, fjala dhe nderi, krijoi një strehë të sigurt për hebrenjtë në të kaluarën dhe vazhdon të jetë një themel i fortë për një jetë hebraike krenare që sheh drejt së ardhmes.

* Ayelet Mamo Shay* është biznesmene, kryetare e Dhomës së Tregtisë Gjibraltar–Izrael, autore, ligjëruese ndërkombëtare dhe studiuese e komuniteteve hebraike në mbarë botën.