Nga Albert Vataj
Gjetja e një fragmenti të “Iliadës” së Homerit brenda një mumjeje egjiptiane të epokës romake nuk është thjeshtë një ngjarje arkeologjike, është sensacion. Një copëz papirusi, e cila për mijëra vjet ishte fshehur mes fashave të një të vdekuri, ka udhëtuar nëpër kohë për të na treguar jo vetëm diçka për Homerin, por edhe për botën që e lexoi, e përdori dhe më pas luftoi që mos t’ia lërë në mëshirën e harrimit.
Një ekip spanjollo-egjiptian ka zbuluar në Al Bahnasa, vendi antik i njohur si Oxyrhynchus, një fragment të rrallë të veprës homerike, që përmban vargje nga libri i dytë i “Iliadës”, i famshëm si “Katalogu i Anijeve”. Zbulimi u bë gjatë një misioni të përbashkët të Universitetit të Barcelonës dhe Institutit të Lindjes së Afërt të Lashtë, në një zonë arkeologjike që prej dekadash ka dëshmuar se nëntoka egjiptiane mund të jetë një bibliotekë e pafundme e qytetërimit mesdhetar.
Al Bahnasa ndodhet rreth 190 kilometra në jug të Kajros dhe identifikohet me Oxyrhynchusin e lashtë, një nga qendrat më të rëndësishme të botës greko-romake në Egjipt. Qyteti është bërë veçanërisht i njohur për pasurinë e jashtëzakonshme të papiruseve të zbuluara aty, të cilat kanë ruajtur tekste letrare, filozofike, fetare, administrative dhe të jetës së përditshme.
Por këtë herë, Homeri nuk u gjet në një bibliotekë.
Ai u gjet në një varr.
Në të ashtuquajturin “Varri 65”, një hipogje i dëmtuar dhe i grabitur që në lashtësi, arkeologët kanë zbuluar një koleksion të rëndësishëm objektesh funerale. Mes tyre janë dokumentuar mumie me fasha të zbukuruara me motive gjeometrike dhe pigmente ende të gjalla, sarkofagë druri shumëngjyrësh dhe objekte metalike, përfshirë fletë të holla ari dhe një fragment bakri.
Në pamje të parë, këto janë dëshmi të një bote funerale që kërkonte ta shoqëronte njeriun përtej kufirit të vdekjes. Por çdo objekt i tillë është njëkohësisht edhe dëshmi e jetës: e shijeve, besimeve, marrëdhënieve shoqërore, pasurisë, teknikave artizanale dhe ndërveprimit kulturor të një epoke.
Pikërisht këtu qëndron një nga vlerat më të mëdha të zbulimit.
Varri dëshmon se Egjipti i periudhës greko-romake nuk ishte një botë e mbyllur brenda kufijve të traditës së vet. Përkundrazi, ishte një hapësirë ku kultura egjiptiane, trashëgimia helenistike dhe ndikimet romake bashkëjetonin, përplaseshin dhe ndërthureshin. Sipas profesor Hassan Amer të Universitetit të Kajros, kompleksi funeralar ofron dëshmi të rëndësishme për këtë ndërthurje të traditave.
Dhe pastaj shfaqet Homeri.
Një fragment papirusi, i fshehur brenda fashave të një mumjeje, përmban vargje nga libri i dytë i “Iliadës”, pjesa ku Homeri rendit anijet dhe forcat greke që u nisën drejt Trojës. Është një nga pjesët më të njohura të poemës homerike, një katalog monumental i luftëtarëve, qyteteve dhe mbretërive që morën pjesë në ekspeditën drejt Trojës.
Por ironia historike është e jashtëzakonshme.
Vargjet që kënduan heronjtë e një bote të lashtë përfunduan, pas shekujsh, si një copë materiali e ripërdorur në përgatitjen e një trupi për varrim.
Homeri, që këndoi pavdekësinë e emrit njerëzor, u bë pjesë e heshtjes së një varri.
Ekspertët mendojnë se papirusi është ripërdorur si material për mbështjelljen e mumies, një praktikë e njohur në antikitet. Pra, nuk ka domosdoshmërisht ndonjë kuptim simbolik në përzgjedhjen e vargjeve homerike. Mund të ketë qenë thjesht një tekst i vjetër, i konsideruar tashmë i panevojshëm për përdorimin e tij fillestar dhe i shfrytëzuar për një qëllim krejt tjetër.
Por pikërisht kjo e bën zbulimin edhe më të jashtëzakonshëm.
Sepse historia e librave nuk është vetëm historia e atyre që u ruajtën në biblioteka, në arkiva dhe në duart e dijetarëve. Është edhe historia e teksteve që u copëtuan, u hodhën, u ricikluan, u përdorën për të mbështjellë sende, për të forcuar objekte apo për të mbuluar trupa.
Dhe ndonjëherë, ajo që njerëzit menduan se nuk vlente më, është pikërisht ajo që koha vendosi të shpëtonte.
Oxyrhynchusi është një nga dëshmitë më të mëdha të kësaj paradoksale të kujtesës njerëzore. Papiruse të panumërta të hedhura ose të harruara në lashtësi kanë mbijetuar për shkak të kushteve të favorshme të mjedisit dhe sot u japin studiuesve një pamje të jashtëzakonshme të jetës së përditshme dhe të kulturës së botës antike.
Fragmenti i “Iliadës” na flet kështu në dy drejtime.
Na flet për qarkullimin e letërsisë greke në Egjipt, duke treguar se Homeri ishte pjesë e horizontit kulturor të kësaj shoqërie shumë kohë pasi poemat homerike ishin krijuar. Por na flet edhe për fatin e çuditshëm të dijes: një vepër që dikur ishte recituar, lexuar dhe admiruar, mund të përfundonte si material i zakonshëm, për t’u shpëtuar më pas harresës pikërisht përmes atij përdorimi të parëndësishëm.
Kjo është një nga ironitë më të bukura të arkeologjisë.
Njeriu mund ta harrojë një tekst; koha mund ta ruajë.
Dhe ndoshta këtu qëndron edhe një nga mesazhet më të thella të këtij zbulimi. Qytetërimet ndërtojnë monumente për të sfiduar harresën, por shpesh nuk janë monumentet që mbijetojnë. Një copëz papirusi, e palosur mes fashave të një mumjeje, mund të ketë më shumë fuqi për të na folur pas dy mijë vjetësh sesa një ndërtesë që dikur dukej e destinuar të ishte e përjetshme.
Në një anë është trupi i një njeriu që nuk dihet më kush ishte.
Në tjetrën, zëri i Homerit, trupi hesht, teksti flet, dhe mes tyre, arkeologjia.
Një dorë e lashtë e ka shkruar tekstin. Një tjetër dorë, shekuj më vonë, e ka përdorur si material. Pastaj koha e ka mbështjellë me pluhur, errësirë dhe harresë. Më në fund, një arkeolog e ka nxjerrë përsëri në dritë.
Kështu, një fragment i “Iliadës” ka bërë një udhëtim të jashtëzakonshëm: nga bota e heronjve të Trojës, te bibliotekat dhe lexuesit e Egjiptit, prej andej te fashat e një mumjeje dhe, pas mijëra vjetësh, përsëri te sytë e njeriut modern.
Është një udhëtim që na kujton se letërsia e madhe nuk është vetëm ajo që shkruhet; është edhe ajo që mbijeton.
Në rrënojat e Oxyrhynchusit, mes mumieve, sarkofagëve dhe mbetjeve të një qytetërimi të largët, Homeri vazhdon të dëgjohet.
Jo më përmes zhurmës së betejave, jo përmes thirrjeve të heronjve, por përmes një copëze papirusi, aq të brishtë sa mund të prishej nga një prekje e pakujdesshme dhe aq të fuqishme sa të kapërcejë mijëra vjet.
Ndoshta kjo është mënyra më e bukur se si antikiteti na kujton se asgjë që është krijuar nga mendja dhe shpirti i njeriut nuk është krejtësisht i humbur, për sa kohë koha gjen diku një mënyrë për ta ruajtur.
Edhe kur ajo mënyrë është një varr, edhe kur ajo që mbijeton është vetëm një fragment, edhe kur bota që e lexoi për herë të parë nuk ekziston më, sepse Homeri nuk ka nevojë për një qytet që të mbijetojë, i mjafton një varg.
Dhe ndonjëherë, për të mposhtur mijëvjeçarët, mjafton edhe një copëz papirusi e fshehur në errësirën e një mumjeje.