Buster Keaton përballë Charlie Chaplin, zemra dhe shpirti i zërave të gjëmishëm të filmit pa zë

Nga Albert Vataj
Në agimin e artit të shtatë, kur kinemaja nuk zotëronte ende zërin për të shprehur me fjalë pasionet apo dëshpërimin e njeriut, arti u desh të krijonte gjuhën e vet universale. Në këtë botë të heshtur, dy figura hipnotizuese u ngritën mbi të tjerët: Charlie Chaplin dhe Buster Keaton. Ndonëse shpesh janë parë si rivalë në një garë gjenialiteti, shikimi i thellë artistik zbulon se ata nuk janë fitues apo humbës të ndonjë beteje, por dy pole plotësuese të së njëjtës galaktikë, Chaplini, poeti i humanizmit, dhe Keatoni, filozofi i heshtjes.
Në të vërtetë, Buster Keaton dhe Charlie Chaplin nuk janë dy rivalë që historia duhet t’i shpallë fitues apo humbës. Ata janë dy pole të së njëjtës galaktikë artistike. Dy mënyra për të shqiptuar të njëjtën të vërtetë njerëzore. Njëri e kërkon shpëtimin në dhembshurinë që lind nga takimi me tjetrin. Tjetri në qëndresën përballë një bote që nuk ofron as ngushëllim e as përgjigje. Chaplini na mëson të qajmë duke qeshur, ndërsa Keatoni na mëson të qëndrojmë në këmbë edhe kur gjithçka rreth nesh shembet.

Nëse Chaplini është poeti i zemrës njerëzore, Keatoni është arkitekti i fatit. Njëri ndërton dramën përmes ndjenjës, tjetri përmes hapësirës, ritmit dhe ligjeve të pamëshirshme të materies. Te Chaplini njeriu kërkon botën, te Keatoni bota vjen mbi njeriun si një mur që rrëzohet, një tren që vërshon, një stuhi që nuk pyet për askënd. E megjithatë, ai mbetet në këmbë. Pikërisht aty qëndron madhështia e tij, në triumfin e dinjitetit mbi kaosin.
Ndoshta kjo është arsyeja pse, sa më shumë kalon koha, aq më modern bëhet Keatoni. Në një qytetërim të dominuar nga teknologjia, shpejtësia, automatizmi dhe absurdi, fytyra e tij e palëvizshme nuk duket më si mungesë emocionesh, por si metafora e njeriut bashkëkohor që përpiqet të ruajë ekuilibrin mes rrënimit dhe shpresës. Ndërsa Chaplini vazhdon të na kujtojë se bota mund të bëhet më njerëzore përmes dashurisë dhe mëshirës, Keatoni na kujton se ndonjëherë akti më i madh i guximit është thjesht të mos dorëzohesh.

Prandaj, historia e kinemasë nuk i ndan në shkallë hierarkie. Ajo i vendos pranë njëri-tjetrit si dy shtylla themeluese të artit të shtatë, Chaplinin, poetin e humanizmit, dhe Keatonin, filozofin e heshtjes. Midis lotit dhe gurit, buzëqeshjes dhe fytyrës së pandryshueshme, ndodhet e gjithë drama e njeriut modern. Dhe pikërisht aty, në atë hapësirë ku qeshja bëhet mendim e heshtja shndërrohet në art, Buster Keaton dhe Charlie Chaplin mbeten dy zërat më të fuqishëm, më të përjetshëm dhe më njerëzorë të filmit pa zë.
Buster Keaton (1895–1966) konsiderohet një nga figurat më të mëdha në historinë e kinemasë. I njohur si “Fytyra e Madhe prej Guri”, ai u bë i pavdekshëm për aftësinë e rrallë për të interpretuar situatat më të çmendura pa ndryshuar shprehjen e fytyrës. Pikërisht kjo qetësi e pandryshueshme, përballë kaosit, u bë marka e tij artistike.

Lindi më 4 tetor 1895 në Piqua, Kansas, në një familje artistësh të vaudeville-it. Që në moshën trevjeçare dilte në skenë me prindërit dhe kryente numra akrobatikë të rrezikshëm. Thuhet se nofkën “Buster” (“trim”, “i fortë”) ia dha iluzionisti i famshëm Harry Houdini, pasi e pa fëmijën të binte nga një shkallë pa u lënduar.
Kalimi i tij në kinema ndodhi në vitin 1917, kur punoi me komedianin Roscoe Arbuckle. Brenda pak vitesh ai filloi të realizonte filmat e tij, ku ishte njëherazi aktor, regjisor, skenarist dhe shpesh projektues i efekteve vizuale.
Veprat e tij më të famshme përfshijnë: Sherlock Jr. (1924); The Navigator (1924); The General (1926); Steamboat Bill, Jr. (1928); Këta filma konsiderohen sot kryevepra të kinemasë së filmit pa zë.
Një nga karakteristikat më të jashtëzakonshme të Keatonit ishte se i realizonte vetë pothuajse të gjitha skenat e rrezikshme, pa përdorur dublantë. Ai rrezikonte jetën në mënyrë të vazhdueshme për t’i dhënë publikut iluzionin e së pamundurës.
Skena më legjendare është ajo e filmit Steamboat Bill, Jr., ku një fasadë e tërë shtëpie bie mbi të. Keatoni shpëton vetëm sepse qëndron pikërisht në vendin ku kalon dritarja. Gabimi do të kishte qenë fatal.
Një tjetër arritje e jashtëzakonshme është Sherlock Jr., ku ai përdori montazhe dhe iluzione optike dekada përpara se ato të bëheshin standard në Hollywood. Ndërsa The General vlerësohet sot si një nga filmat më të mirë të realizuar ndonjëherë, megjithëse në premierën e tij nuk pati sukses komercial.

Karriera e tij pësoi një goditje të rëndë kur nënshkroi kontratë me studion Metro-Goldwyn-Mayer. Studio i hoqi kontrollin krijues, gjë që e privoi nga liria artistike që kishte bërë të mundur suksesin e tij. Pasuan vite të vështira, të shoqëruara me probleme personale dhe varësi nga alkooli.

Megjithatë, në vitet 1950 dhe 1960 ndodhi një rizbulim i veprës së tij. Brezi i ri i kineastëve dhe kritikëve e njohu si një gjeni të kinemasë. Në vitin 1960 ai mori një Oscar nderi për kontributin e jashtëzakonshëm në artin e filmit.
Pse konsiderohet një gjeni?
Keatoni nuk ishte vetëm komedian. Ai ishte, një mjeshtër i ritmit vizual; një novator i montazhit dhe i gjuhës filmike; një akrobat me saktësi të jashtëzakonshme; një regjisor që ndërtonte humorin përmes arkitekturës së hapësirës, lëvizjes dhe mekanikës së objekteve.
Në filmat e tij njeriu përballet vazhdimisht me makina, ndërtesa, trena, stuhira dhe forca që duken më të mëdha se ai. Megjithatë, heroi i Keatonit nuk fiton me forcë, por me durim, zgjuarsi dhe këmbëngulje. Kjo e bën humorin e tij një reflektim mbi gjendjen njerëzore.
Shumë regjisorë të mëdhenj, si Orson Welles, Samuel Beckett (me të cilin Keatoni luajti në filmin eksperimental Film më 1965), si edhe Jacques Tati, kanë pranuar ndikimin e tij ose janë krahasuar me qasjen e tij artistike.
Buster Keaton vdiq më 1 shkurt 1966 në moshën 70-vjeçare. Sot ai mbetet një nga themeluesit e gjuhës moderne të kinemasë, një artist që tregoi se humori mund të jetë njëkohësisht spektakël fizik, poezi vizuale dhe filozofi e heshtur. Për shumë historianë të filmit, ai nuk ishte thjesht një komedian i madh, por një nga regjisorët më novatorë që ka njohur ndonjëherë arti i shtatë.
Krahasimi midis Buster Keaton dhe Charlie Chaplin është një nga debatet më të pasura në historinë e kinemasë. Të dy ishin gjeni të filmit pa zë, por përfaqësojnë dy mënyra krejt të ndryshme të të kuptuarit të humorit, të njeriut dhe të botës.
Chaplin flet me zemrën; Keaton me universin.
Chaplin ndërton një kinema thellësisht humaniste. Personazhi i tij, endacaku (“The Tramp”), është i varfër, i pambrojtur, sentimental dhe kërkon vazhdimisht dashuri, dinjitet e drejtësi. Publiku qesh me të, por edhe qan për të. Komedia e Chaplinit lind nga padrejtësia shoqërore dhe nga përplasja e njeriut të vogël me një botë të pamëshirshme.

Keatoni, përkundrazi, rrallë kërkon mëshirë. Personazhi i tij nuk ankohet, nuk qan dhe pothuajse nuk buzëqesh. Ai përballet me katastrofat me një qetësi stoike. Në filmat e tij armiku nuk është aq shoqëria, sa vetë realiteti, graviteti, makinat, trenat, stuhitë, ndërtesat, rastësia. Ai duket si një njeri që sfidon ligjet e fizikës.
Kritiku i madh francez André Bazin vuri në dukje se Chaplini krijon komedi përmes marrëdhënieve njerëzore, ndërsa Keatoni përmes marrëdhënieve të trupit me hapësirën. Te Chaplini qendra është emocioni; te Keatoni është gjeometria e lëvizjes.
Edhe filozofia e tyre ndryshon.
Chaplini beson se dashuria mund ta shpëtojë njeriun.
Keatoni duket se beson se njeriu shpëton vetëm duke mos u dorëzuar.
Prandaj shumë studiues e shohin Chaplinin si një poet të dhembshurisë, ndërsa Keatonin si një filozof të absurdin.
Nga pikëpamja teknike, shumë regjisorë e konsiderojnë Keatonin më novator. Ai eksperimentoi me montazhin, perspektivën, iluzionet optike dhe koreografinë mekanike në mënyra që ndikuan breza të tërë kineastësh. Filmi Sherlock Jr., për shembull, përdor kalime mes realitetit dhe ëndrrës që duken çuditërisht moderne edhe sot.
Chaplini, nga ana tjetër, ishte mjeshtër i rrëfimit emocional. Filma si City Lights, Modern Times dhe The Great Dictator tregojnë aftësinë e tij për të bashkuar humorin me kritikën sociale dhe ndjeshmërinë njerëzore.
Filozofi dhe shkrimtari Albert Camus nuk shkroi drejtpërdrejt për Keatonin në të njëjtën mënyrë si për Chaplinin, por shumë kritikë kanë parë te Keatoni një figurë “kamysiane”: njeriun që vazhdon të ecë përpara në një botë indiferente, pa iluzione, por edhe pa dëshpërim.
Edhe Samuel Beckett pa tek Keatoni një prani të veçantë ekzistenciale. Nuk është rastësi që e zgjodhi si protagonist të filmit të tij eksperimental Film (1965), ku njeriu përpiqet më kot t’i shpëtojë vështrimit të botës dhe të vetvetes.
Në fund, nuk është çështje se cili ishte “më i madh”, por se çfarë kërkon shikuesi.

Nëse kërkon ngrohtësi, dhembshuri, kritikë sociale dhe emocione, Chaplini mbetet i pakrahasueshëm.
Nëse kërkon përsosmëri vizuale, guxim fizik, shpikje filmike dhe një humor që prek filozofinë e absurdin, Keatoni është ndoshta figura më moderne e epokës së filmit pa zë.
Orson Welles e përmblodhi admirimin e shumë kineastëve kur e quajti Buster Keatonin “komedianin më të madh në historinë e kinemasë”. Ndërsa për publikun e gjerë, Charlie Chaplin mbetet fytyra më universale e humorit dhe humanizmit. Kjo është arsyeja pse historia e filmit nuk i vendos në kundërshtim: ajo i sheh si dy maja të së njëjtës epokë, secila me gjuhën dhe madhështinë e vet.
Historia e artit të shtatë nuk mund t’i vendosë këta dy gjeni në shkallë hierarkike. Nëse kërkojmë ngrohtësi, dritë dhe përlotje humaniste, Chaplini mbetet i pakrahasueshëm. Nëse kërkojmë përsosmëri vizuale, guxim fizik dhe filozofi të heshtur, Keatoni është gjeniu sovran.

Midis lotit të Chaplinit dhe gurit të Keatonit shtrihet e gjithë drama e qenies njerëzore. Të dy provuan se kur fjala mungon, lëvizja dhe heshtja mund të shndërrohen në poezinë më të fuqishme e më të përjetshme të botës.