Gjergj Luca, sipërmarrësi që ngre qytete, Fish City Apollonia, një ëndërr e bërë realitet

Pas Fish City në Labinot-Fushë të Elbasanit, hartës së Shqipërisë i shtohet një tjetër vepër e kësaj filozofie të pazakontë sipërmarrjeje, Fish City Apollonia, në Pojan-Dërmenas të Fierit. Në një hapësirë ku dikur dukej se nuk kishte asgjë përveç tokës dhe horizontit, sot ngrihet një botë e menduar, e ndërtuar dhe e gjallë, një kompleks që të krijon përshtypjen se ka ardhur këtu nga një ëndërr.

Por kjo nuk është një fantazi fëmijërie dhe as një dekor i ngritur për të magjepsur syrin.

Është një realitet i ndërtuar gur pas guri, ide pas ideje, me këmbënguljen e një sipërmarrësi atipik, i cili duket se nuk e pranon kohën si kufi, por si sfidë.

Gjergj Luca nuk ndërton vetëm struktura, ai ndërton ide që marrin trajtë. Dhe Fish City Apollonia është një nga ato raste kur një vizion personal kapërcen kufijtë e një biznesi dhe shndërrohet në një hapësirë që kërkon të krijojë jetë, lëvizje, punë, ekonomi dhe emocion.

Në këtë cep të Myzeqesë, aty ku e kaluara madhështore e Apolonisë së lashtë bashkëjeton me të tashmen, një tjetër histori po merr formë. Një histori ku sipërmarrja nuk matet vetëm me investimin, por me guximin për të imagjinuar atë që ende nuk ekziston dhe, më e vështira, për ta bërë të ekzistojë.

Fish City Apollonia është pikërisht kjo, një ëndërr që nuk mbeti në mendjen e atij që e pa, por zbriti në tokë dhe u bë realitet.

Vetëm pak më shumë se një kilometër larg Parkut Arkeologjik të Apolonisë, një prej thesareve më të çmuara të trashëgimisë historike, kulturore dhe arkeologjike të Shqipërisë dhe një prej dëshmive më të rëndësishme të qytetërimit antik në këtë trevë, Gjergj Luca ka ngritur një tjetër botë. Një oaz ku sipërmarrja pikëtakohet me shërbimin, mundësia me atraksionin, funksionalja me estetikën, ndërsa surpriza shndërrohet në përvojë dhe komoditet.

Këtu biznesi nuk është menduar thjesht si një hapësirë ku hyn, konsumon dhe largohesh. Ai është konceptuar si një vend ku njeriu ndalet, qëndron, përjeton dhe rikthehet. Një hapësirë që kërkon të komunikojë me syrin, shijen dhe emocionin, duke e kthyer sipërmarrjen në një formë të veçantë mikpritjeje.

Në këtë kuptim, Fish City Apollonia është edhe një sprovë. Një provë besimi te mundësitë që ofron kjo tokë e begatë, te pozicioni i saj pranë një prej qendrave më të rëndësishme të qytetërimit antik dhe te potenciali që mbart një territor ku historia, natyra, bujqësia, gastronomia dhe turizmi mund të bashkëjetojnë në një tërësi të vetme.

Është një ide që, në pamje të parë, mund të dukej e “çmendur”. Por ndoshta pikërisht këtu qëndron dallimi mes një ëndrre të zakonshme dhe një vizioni sipërmarrës: çmenduria është ta shohësh atë që të tjerët ende nuk e shohin; urtësia është të dish si ta kthesh atë në realitet.

Gjergj Luca duket se i përket kësaj kategorie njerëzish. Njerëzve që nuk kënaqen me atë që gjejnë, por përpiqen t’i japin vendit një tjetër mundësi për t’u shfaqur. Dhe ajo që ngrihet këtu nuk është vetëm një investim. Është një deklaratë besimi ndaj tokës, ndaj punës dhe ndaj së ardhmes.

Pranë Apolonisë së lashtë, ku gurët kanë ruajtur për mijëra vjet gjurmët e një qytetërimi që kërkoi të ndërtonte, të krijonte dhe të linte pas vetes një shenjë, Fish City Apollonia vjen si një ndërhyrje e kohës sonë, një tjetër përpjekje për ta bërë veprën më jetëgjatë se njeriun që e ndërtoi.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe kuptimi më i thellë i këtij “tempulli” të sipërmarrjes: jo në madhështinë e fasadës, por në dëshirën për të lënë pas një gjurmë që vazhdon të flasë edhe atëherë kur zëri i ndërtuesit të saj është shuar.

Duhet të jesh pak i çmendur të besosh te mrekullitë

Po, duhet të jesh pak “i çmendur” për të besuar te mrekullitë. Por jo te ato mrekulli që zbresin nga qielli, as te ato që lindin nga rastësia. Duhet të jesh “i çmendur” për të besuar te mrekullitë që njeriu i ngjiz vetë, me mendim dhe ide, me pasion dhe përkushtim, me punë e mund, me sakrificë e këmbëngulje, me atë guxim të rrallë për të hedhur gjithë fuqinë e vet në themelet e diçkaje që, deri dje, ekzistonte vetëm si një shënjim në imagjinatë.

Kjo është “çmenduria” e Gjergj Lucës.

Një çmenduri krijuese, e ushqyer jo vetëm me kapital, por edhe me shpirt. Sepse paratë mund të ngrenë mure, të blejnë pajisje, të ndërtojnë struktura, por nuk mjaftojnë për t’i dhënë një vend frymën e një ideje. Për këtë duhet vizion. Duhet këmbëngulje. Duhet besim te ajo që ende nuk duket.

Kur sheh Fish City Apollonia, e ke të vështirë të besosh se pas çdo detaji, nga themelet deri në kreshtë, nga skaji në skaj, qëndron i njëjti njeri. Gjergj Luca është aty. Jo vetëm si emër mbi veprën, por si prani e përditshme brenda saj.

I papërtuar dhe i vendosur, i pandalshëm dhe ngulmëtar, kërkues dhe veprues. Ditën dhe natën, nga e hëna në të diel, ai është aty, me mëngët e përveshura, me vrullin e njeriut që nuk e sheh punën si një detyrë që duhet përfunduar, por si një vepër që duhet përsosur. Shpesh me zërin e lartë, me kërkesën këmbëngulëse, me syrin që kap një detaj që të tjerët mund ta kalojnë pa e vënë re.

Ai nuk është më i pasuri dhe ndoshta kjo nuk është as ajo që e përkufizon. Është më i “çmenduri”, në kuptimin më të bukur të kësaj fjale, sepse guxon të bëjë atë që të tjerët do ta mendonin gjatë përpara se ta provonin. Guxon të hyjë në territore ku logjika e zakonshme e sipërmarrjes do të kërkonte më shumë siguri, më shumë garanci, më pak rrezik.

Brenda tij duket se jeton ende ëndërrimtari. Ai që nuk kënaqet me atë që është, por kërkon atë që mund të bëhet.

Ai që sheh një hapësirë të zbrazët dhe nuk sheh boshllëk, por mundësi. Që sheh tokën dhe imagjinon një qytet. Që sheh një ide dhe përpiqet t’i japë asaj formë, ngjyrë, jetë dhe njerëz.

Ndoshta kjo është arsyeja pse ai vazhdon.

Sepse Gjergj Luca nuk ndërton vetëm për të pasur. Ndërton për të lënë. Për të bërë diçka që mbetet edhe pasi duart që e kanë ngritur të jenë larguar prej saj. Një vepër që, pasi bëhet realitet, nuk është më vetëm e atij që e ka menduar dhe financuar. Ajo bëhet e të gjithëve.

Bëhet e fëmijës që vjen të argëtohet. E prindit që kërkon një vend ku të kalojë kohën. E turistit që zbulon një tjetër Shqipëri. E vizitorit që kërkon një përvojë. E kureshtarit që ndalet për të parë. E fermerit që gjen një mundësi. E punëtorit që gjen një vend pune. E familjes që kërkon të ushqehet, të pushojë, të përjetojë diçka ndryshe.

Dhe këtu, ndoshta, fillon të kuptohet ndryshimi mes një biznesi dhe një vepre.

Biznesi ndërtohet për të prodhuar vlerë. Vepra ndërtohet që vlera të vazhdojë të jetojë edhe përtej krijuesit të saj.

Dhe nëse për të bërë një mrekulli duhet të jesh pak i çmendur, atëherë ndoshta “çmenduria” e Gjergj Lucës nuk është tjetër veçse guximi për të mos u pajtuar me të pamundurën.

“Tempulli i Shpirtit” që Luca e dha me gjithë zemër

Mes gjithë këtij ansambli gjigant, aty ku sipërmarrja merr trajtë, ku puna bëhet hapësirë dhe ideja shndërrohet në realitet, ekziston një vend që të fton të ndalesh. Një vend ku nuk mjafton vetëm të shohësh, por duhet të ndjesh. Është “Tempulli i Shpirtit”.

I ngritur me një arkitekturë monumentale, ku tulla e kuqe duket sikur mbart ngrohtësinë e tokës dhe tri strukturat e larta ngrihen drejt qiellit si një shenjë e trefishtë, tempulli shfaqet veçanërisht në mbrëmje si një prani që nuk kërkon të imponohet, por të tërheqë. Drita e nxjerr nga errësira, i jep jetë mureve dhe e shndërron në një pikë ku syri ndalet e mendimi nis të udhëtojë.

Por ajo që e bën sublim këtë tempull nuk është vetëm arkitektura.

Është kuptimi që ai kërkon të mbartë.

“Tempulli i Shpirtit” është konceptuar si një faltore e tre besimeve fetare, një dëshmi e asaj bashkëjetese që përbën një prej tipareve më të çmuara të identitetit shqiptar. Tre besime, tri tradita, tri mënyra të ndryshme për t’iu drejtuar të Shenjtës, por nën të njëjtin qiell dhe brenda të njëjtit atdhe.

Këtu feja nuk shfaqet si mur ndarës, por si urë. Jo si arsye për të dalluar tjetrin, por si mundësi për ta njohur, respektuar dhe pranuar atë. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye, ky tempull nuk i përket vetëm një besimi. Ai i drejtohet njeriut.

Mbi të gjitha, ai është një tempull kujtese dhe mirënjohjeje.

Një vend kushtuar historisë dhe atyre figurave që e kanë ushqyer, mbrojtur dhe lartësuar identitetin shqiptar, atyre që nuk e morën jetën si një privilegj për veten, por si një përgjegjësi ndaj të tjerëve. Burrave dhe grave që lanë pas jo vetëm emrin, por një trashëgimi që vazhdon të jetojë në ndërgjegjen e një kombi.

Dhe këtu kujtesa merr një përmasë tjetër. Martirët zënë vendin e shenjtërisë.

Fytyrat e tyre, të vendosura në muralen e kësaj vepre, nuk janë thjesht një homazh ndaj së shkuarës. Ato janë një prani që i kërkon së tashmes të mos harrojë. Janë dëshmitarë të një historie të paguar shtrenjtë dhe, njëkohësisht, një kujtesë se identiteti nuk është diçka që trashëgohet pa përgjegjësi.

Përballë tyre, njeriu nuk mund të qëndrojë vetëm si spektator.

Vjen me kujtesën e vet dhe përballet me kujtesën e një kombi. Vjen me lutjen e tij dhe largohet me një përgjegjësi më të madhe. Vjen për të parë një tempull dhe përfundon duke menduar për ata që na paraprinë, për atë që na lanë dhe për atë që ne do t’u lëmë atyre që do të vijnë pas nesh.

Sepse një komb nuk jeton vetëm në kufijtë e hartës. Jeton në kujtesën e njerëzve të vet. Në gjuhën, në kulturën, në besimin, në sakrificat, në veprat dhe në emrat që koha nuk ka mundur t’i fshijë.

Dhe “Tempulli i Shpirtit” është një përpjekje për ta bërë këtë kujtesë të prekshme.

Një lutje e ngritur në altar. Një mirënjohje e kthyer në arkitekturë. Një kujtesë që nuk kërkon të mbetet në të shkuarën, por të flasë me të tashmen.

Ndoshta kjo është arsyeja pse ky tempull është pjesa më e ndjeshme e gjithë kësaj vepre. Sepse Gjergj Luca nuk ka dashur vetëm të ndërtojë një hapësirë ku njerëzit të vijnë, të hanë, të pushojnë apo të argëtohen. Këtu ai ka dashur të lërë diçka nga vetja që nuk matet me metra katrorë, me investime apo me shifra. Ka lënë një ndjenjë.

Dhe kur një vepër arrin të të bëjë të mendosh për ata që ishin para nesh, për atë që jemi sot dhe për atë që duhet të bëhemi nesër, atëherë ajo e ka kapërcyer kufirin e një ndërtese.

Ajo ka nisur të bëhet kujtesë. Ajo ka nisur të bëhet shpirt.

Duart që mbajnë zemrën e mëshirës

Në qendër të “Tempullit të Shpirtit” janë duart lutëse të Nënë Terezës, shenjtores shqiptare që e bëri mëshirën një mënyrë jetese dhe shërbesën një formë të lartë të dashurisë njerëzore. Nuk janë vetëm duar të shndërruara në monument. Janë duar që rrëfejnë një jetë.

Duart që zgjaten drejt të rrëzuarit për ta ngritur, që i afrohen fëmijës së braktisur për ta përqafuar, që ushqejnë atë që po vdes urie, që prekin ballin e të sëmurit, që ngrenë atë që është rrëzuar; duart e një përkujdesjeje amësore që nuk pyet kush je, nga vjen apo çfarë beson.

Janë duart që nuk morën asgjë për vete dhe dhanë gjithçka.

Në to duket sikur është mbledhur gjithë filozofia e jetës së Nënë Terezës: të mos kalosh pranë dhimbjes si një i huaj.

Dhe pikërisht këtu qëndron fuqia e këtij simboli. Sepse Gjergj Luca nuk ka vendosur në qendër të këtij tempulli vetëm figurën e Nënë Terezës. Ka vendosur duart e saj. Sikur të na thotë se madhështia e saj nuk qëndron vetëm në atë që ishte, por në atë që bëri. Jo vetëm në besimin që kishte, por në veprimin që e shndërroi besimin në shërbesë.

Këto duar janë më shumë se një monument; janë një altar i veprimit njerëzor. Në një tempull të ngritur përtej dallimeve fetare, ku tri besime bashkëjetojnë në të njëjtën hapësirë, duart e Nënë Terezës marrin një kuptim universal. Ato nuk i përkasin vetëm katolicizmit, as vetëm shqiptarëve. Ato i përkasin njeriut.

Sepse mëshira nuk ka kufi fetar, kombëtar apo gjuhësor. Dhimbja e njeriut nuk kërkon përkatësi për të dhembur, dhe dora që zgjatet për ta ndihmuar nuk ka nevojë për përkthim.

Kjo ide e Gjergj Lucës, e vendosur në zemër të këtij altari të tri besimeve, shkon përtej monumentit, përtej simbolikës së zakonshme, madje përtej vetë statusit të Nënë Terezës si një prej figurave më të njohura të humanizmit botëror.

Korifejt e “rilindur” në dyll dhe në përjetësi

Një nga elementet më domethënëse të “Tempullit të Shpirtit” janë shtatoret prej dylli, këto prani njerëzore që duket sikur kanë dalë nga kujtesa për të hyrë sërish në jetë. Nuk janë thjesht figura të ngrira në një material që imiton trupin. Janë përpjekje për t’u dhënë një trajtë të dukshme atyre që koha i ka larguar nga jeta, por që vepra e tyre i ka bërë të pamundur për t’u harruar.

Këtu, njerëzit që i kanë dhënë formë mendimit, kulturës, besimit dhe dinjitetit shqiptar “rilinden” në dyll, për të dëshmuar përjetësinë e veprës së tyre.

Në këtë altar të kujtesës, Gjergj Luca ka sjellë figurat e disa prej korifejve të shqiptarizmës. Mes tyre, dy emra që duket sikur mbajnë mbi vete një pjesë të madhe të dramës dhe madhështisë së mendimit shqiptar, At Gjergj Fishta dhe Faik Konica, ata që të presin në hyrje të “Tempullit të Shpirtit”, aty mes librave, aty ku ata kishin forcën dhe altarin.

Dy personalitete të ndryshme në temperament, në formim, në gjuhën e shprehjes dhe në mënyrën se si iu drejtuan Shqipërisë, por të bashkuar nga një shqetësim i madh: Shqipëria si ide, si kulturë, si gjuhë, si identitet dhe si përgjegjësi historike.

Fishta, poeti i madh i epikës shqiptare, françeskani, publicisti dhe një prej zërave më të fuqishëm të kulturës sonë, që i dha “Lahutës së Malcis” një përmasë të jashtëzakonshme të kujtesës kombëtare; dhe Konica, intelektuali kozmopolit, kritiku i pamëshirshëm i vesit shqiptar, publicisti dhe diplomati që kërkoi ta shihte Shqipërinë përtej provincializmit të saj, vijnë këtu si dy dëshmi të ndryshme të së njëjtës përpjekje: të ngrihet shqiptarësia nga përkatësia e lindur në vetëdije të kultivuar.

Ata nuk janë vendosur këtu thjesht për t’u kujtuar.

Janë vendosur për të na kujtuar.

Dhe pranë tyre qëndrojnë figura të tjera që e kanë përfaqësuar historinë shqiptare në dimensionet e saj shpirtërore, fetare, kulturore dhe kombëtare: Salih Njazi Dede, Vehbi Dibra, Imzot Luigj Bumçi dhe Fan Noli. Secili vjen me historinë e vet, me udhën e vet, me besimin dhe veprën e vet, por të gjithë bashkohen në këtë hapësirë për të dëshmuar një të vërtetë që shpesh e kemi harruar: Shqipëria është ndërtuar edhe nga njerëz që ditën të bashkonin atë që dukej e pamundur për t’u bashkuar.

Dhe në qendër të kësaj kujtese qëndron një fjalë që për shqiptarët ka qenë shumë më tepër se një virtyt: Besa.

Besa nuk është vetëm një fjalë e bukur e gjuhës shqipe. Është një institucion moral. Një kontratë e pashkruar që, në momente të caktuara të historisë, ka qenë më e fortë se frika, më e fortë se kërcënimi dhe më e fortë se vetë instinkti i mbijetesës.

Në “Tempullin e Shpirtit”, kjo Besa merr edhe një trajtë njerëzore përmes figurës së malësorit shqiptar që, gjatë Luftës së Dytë Botërore, refuzoi t’u dorëzonte dy hebrenj të strehuar në familjen e tij. Në vend të tyre, sipas rrëfimit të kësaj vepre, ai veshi dy djemtë e vet me rrobat e hebrenjve të strehuar dhe i fshehu, duke u përballur me rrezikun që mund t’i kushtonte jetën.

Është një nga ato histori ku Besa nuk mbetet më koncept.

Bëhet akt.

Bëhet zgjedhje përballë së keqes. Bëhet guxim përballë frikës. Bëhet gatishmëri për të vënë jetën tënde dhe jetën e fëmijëve të tu përballë rrezikut, në mënyrë që një tjetër njeri të shpëtojë.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse kjo skenë ka vend në “Tempullin e Shpirtit”. Sepse përtej tri besimeve fetare, përtej dallimeve, përtej emrave të mëdhenj dhe monumenteve, ajo sjell në qendër njeriun përballë njeriut.

Një shqiptar që nuk pyeti se çfarë feje kishte tjetri përpara se t’i hapte derën. Një familje që nuk e pa të huajin si barrë, por si jetë që duhej mbrojtur. Një Besë që u bë strehë.

Kështu, Fishta dhe Konica, Noli dhe klerikët, martirët dhe malësori që mbrojti hebrenjtë, nuk janë vetëm figura të vendosura në një hapësirë monumentale. Ata krijojnë një galeri të shpirtit shqiptar, ku secili përfaqëson një mënyrë të ndryshme për ta dashur dhe për ta mbrojtur këtë vend: përmes fjalës, dijes, besimit, diplomacisë, sakrificës, humanizmit dhe Besës.

Dylli i shtatoreve është i përkohshëm. Kujtesa që ato kërkojnë të mbajnë gjallë është përjetësi.

Dhe ndoshta ky është paradoksi më i bukur i “Tempullit të Shpirtit”: trupat e tyre janë larguar prej kohësh, por këtu ata duket sikur janë kthyer për të na parë në sy. Jo për të na treguar se kush ishin, sepse këtë e ka shkruar historia, por për të na pyetur çfarë kemi bërë ne me atë që ata na lanë.

Shën Gjergji në monument

Në qendër të Fish City Apollonia është e pamundur të mos ndalosh përpara figurës madhështore të Shën Gjergjit mbi kalë, në çastin kur heshta e tij shpon dragoin. Është një skenë e ardhur nga thellësia e legjendës, por e vendosur këtu në zemër të një realiteti të ngritur nga dora e njeriut. Një figurë që duket sikur ka kapërcyer shekujt për të ardhur në këtë kohë dhe për të na kujtuar se beteja mes së mirës dhe së keqes, mes guximit dhe frikës, mes besimit dhe pamundësisë, nuk mbaron kurrë.

Përtej legjendës është besimi. Përtej besimit është mësimi. Dhe përtej mësimit është vepra.

Shën Gjergji dhe Gjergj Luca kanë të përbashkët jo vetëm emrin. Në mënyrën e tyre, secili është një figurë që përballet me dragoin e vet. Njëri me dragoin e legjendës, tjetri me dragonjtë e realitetit: dyshimin, pamundësinë, skepticizmin, pengesat dhe atë zë të brendshëm që shpesh i thotë njeriut se ajo që ëndërron është shumë e madhe për t’u bërë e vërtetë.

Shën Gjergji, draguavrasësi i legjendës, del këtu nga koha e mitit për t’u kthyer në një simbol të modernitetit. Dragoi nuk është më vetëm përbindëshi i përrallës. Ai mund të jetë çdo pengesë që ngrihet përpara një ideje, çdo frikë që kërkon ta paralizojë guximin, çdo “nuk bëhet” që përpiqet t’i japë kufi imagjinatës.

Dhe në këtë kuptim, monumenti duket sikur komunikon drejtpërdrejt me atë që është ndërtuar përreth tij.

Sepse Gjergj Luca nuk ka zgjedhur një shpatë apo një heshtë për të vrarë dragoin e kohës së vet. Ai ka zgjedhur veprën. Ka zgjedhur të ndërtojë. Ka zgjedhur të investojë. Ka zgjedhur të përballet me boshllëkun duke e mbushur atë me jetë.

Dhe në vend të heshtës së Shën Gjergjit, ai vë përpara të pamundurës një tjetër armë: vizionin e kthyer në realitet.

Fish City Apollonia bëhet kështu vetë përgjigjja. Një vepër që qëndron aty si dëshmi se dragoi i pamundësisë nuk mposhtet gjithmonë me forcë, por edhe me këmbëngulje; se pengesat nuk kapërcehen vetëm me guximin e çastit, por me durimin e gjatë të punës; se ëndrra nuk mbrohet vetëm duke e ëndërruar, por duke i dhënë themele, mure, dritë dhe jetë.

Nëse Shën Gjergji e rrëzon dragoin me një goditje të heshtës, Gjergj Luca duket sikur kërkon ta rrëzojë dragoin e pamundësisë me një qytet të tërë.

Dhe kjo është ajo që e bën monumentin të marrë një kuptim të ri. Ai nuk është vetëm një objekt dekorativ në qendër të Fish City Apollonia. Është një alegori e luftës së përhershme të njeriut për të kapërcyer atë që e frikëson, e pengon ose i thotë se nuk mundet.

Shën Gjergji mbi kalë, me dragoin nën këmbë, nuk është vetëm një figurë e së shkuarës; është një kujtesë për të tashmen: çdo kohë ka dragoin e vet. Çdo njeri që guxon të ndërtojë ka një betejë të vetën. Dhe çdo vepër e madhe nis pikërisht në çastin kur dikush vendos të mos i bindet fjalës “e pamundur”.

Këtu, pranë Apolonisë së lashtë, ku gurët dëshmojnë për qytetërime që dinin të ndërtonin përtej kohës së tyre, Shën Gjergji duket sikur e vazhdon të njëjtën histori me një gjuhë të re.

Ai mban heshtën. Gjergj Luca mban veprën.

Por dragoi është gjithmonë i njëjtë: pamundësia për të besuar se mund të bëhet dhe beteja me pengesat që kërkojnë ta ndalin atë që ende nuk ka lindur.

Epilog – Kur ëndrra fiton trup

Ndoshta, në fund të kësaj udhe, Fish City Apollonia nuk duhet parë thjesht si një kompleks, një investim apo një tjetër pikë në hartën turistike të Shqipërisë. Duhet parë si një pyetje që i bëhet vetë kohës:

Çfarë mund të bëjë njeriu kur refuzon të pajtohet me boshllëkun?

Përgjigjja është aty.

Në gurë, në tulla, në dritë. Në duart e Nënë Terezës. Në fytyrat e atyre që historia i bëri të pavdekshëm. Në Besën që kujtohet si një nga themelet morale të shqiptarëve. Në Shën Gjergjin që ngre heshtën kundër dragoit. Në njerëzit që punojnë. Në familjet që vijnë. Në fëmijët që do të kujtojnë një ditë se këtu, në një tokë ku dikur kishte vetëm hapësirë dhe horizont, dikush kishte parë një qytet përpara se qyteti të ekzistonte.

Dhe ndoshta kjo është trashëgimia e vërtetë e një sipërmarrësi: jo ajo që zotëron, por ajo që lë pas.

Sepse pasuria mund të trashëgohet, kapitali mund të ndryshojë duar, ndërtesat mund të plaken, emrat mund të zbehen. Por një ide që është kthyer në vepër ka një jetë tjetër. Ajo fillon të jetojë edhe pa krijuesin e saj.

Kjo është arsyeja pse Fish City Apollonia kërkon të lexohet përtej betonit, çelikut, tullës dhe madhështisë së saj. Ajo është një histori mbi guximin për të imagjinuar. Mbi besimin se toka nuk është vetëm ajo që shohim, por edhe ajo që mund të bëhet. Mbi bindjen se një vend nuk duhet vetëm të trashëgojë historinë, por edhe të krijojë të renë.

Pranë Apolonisë, ku qytetërimi i lashtë la pas gurët e tij për t’i folur mijëra vjet më vonë njeriut të sotëm, kjo vepër duket sikur kërkon të hyjë në të njëjtin dialog me kohën.

Apolonia la gurët.

Fish City Apollonia kërkon të lërë një përvojë.

Dhe midis të dyjave qëndron njeriu: ai që njëherë ndërtoi tempuj për të folur me perënditë dhe sot ndërton qytete për të folur me të ardhmen.

Ndoshta prandaj Shën Gjergji qëndron aty, mbi kalë, me dragoin nën këmbë.

Ai nuk është vetëm heroi i një legjende.

Është simboli i njeriut që nuk pranon të dorëzohet përpara asaj që duket e pamundur.

Dhe ndoshta, në fund të fundit, ky është edhe rrëfimi i Gjergj Lucës.

Një njeri që pa një hapësirë të zbrazët dhe imagjinoi një botë. Që pa tokën dhe mendoi për një qytet. Që përballë dyshimit zgjodhi punën, përballë skepticizmit zgjodhi këmbënguljen dhe përballë “nuk bëhet” zgjodhi të ndërtojë.

Sepse mrekullia më e madhe nuk është të gjesh një qytet aty ku ai ka qenë gjithmonë.

Mrekullia është të ndërtosh një qytet aty ku, deri dje, askush nuk e shihte.

Dhe kur një ëndërr fiton themele, mure, dritë, njerëz dhe kujtesë, ajo nuk është më ëndërr.

Është vepër.

E kur vepra nis të jetojë përtej njeriut që e krijoi, ajo bëhet trashëgimi.

Kjo është ajo që mbetet në fund të rrugës së Fish City Apollonia: jo vetëm një qytet i ngritur nga një ëndërr, por dëshmia se njeriu, kur guxon të besojë te ajo që ende nuk ekziston, mund t’i japë edhe horizontit një formë.

Gjergj Luca mban veprën.

Koha do të mbajë dëshminë.