Isabel Allende, shkrimtarja që e ka shndërruar kujtesën në atdhe, mërgimin në identitet dhe fjalën në strehën e shpirtit

Nga Albert Vataj
Sot, në ditëlindjen e një prej zërave më të fuqishëm të letërsisë bashkëkohore, kujtojmë Isabel Allenden, shkrimtaren që e ka shndërruar kujtesën në atdhe, mërgimin në identitet dhe fjalën në strehën më të sigurt të shpirtit. Në universin e saj letrar, historia nuk është vetëm rrëfim, por një akt shpëtimi; kujtesa nuk është thjesht rikthim, por mënyra më e thellë për të mos humbur vetveten.
Për Allenden, të shkruarit nuk buron nga ambicia për të qenë shkrimtare, por nga një nevojë e pashmangshme për të mbijetuar përmes kujtesës. Çdo roman i saj është një përpjekje për të ndalur harresën, për të ruajtur zërat që koha kërkon t’i shuajë dhe për t’u dhënë jetë historive që rrezikojnë të treten në heshtje.

“Të shkruarit është për mua një përpjekje e dëshpëruar për të ruajtur kujtesën. Unë jam një endacake e përjetshme dhe kujtimet mbeten në rrugën time, si copa të grisura nga fustani im. Shkruaj që të mos më nënshtrojë harresa dhe të më ushqejë rrënjët e mia, të cilat deri më tani nuk zhyten në asnjë vend gjeografik, por vetëm në kujtesën time dhe në librat që kam shkruar.
Shpesh, duke kërkuar frymëzim para një faqeje bosh, mbyll sytë për një çast dhe kthehem në kuzhinën e shtëpisë ku jam rritur dhe te gratë e jashtëzakonshme që më kanë rritur. Të shkruarit nuk është një qëllim në vetvete, por një mjet komunikimi.

Çfarë është një libër përpara se dikush ta hapë dhe ta lexojë? Vetëm një grumbull fletësh të lidhura së bashku. Janë lexuesit ata që i japin jetë një libri. Në rastin më të mirë, letërsia përpiqet t’u japë zë atyre që nuk kanë zë ose atyre që janë detyruar të heshtin. Por kur shkruaj, nuk i vendos vetes për detyrë të përfaqësoj askënd, të jap mesazhe apo të shpjegoj misteret e universit. Thjesht përpiqem të rrëfej, me tonin e një bisede intime. Nuk kam përgjigje; kam vetëm pyetje, gjithmonë të njëjtat pyetje që më ndjekin si fantazma.
Shkrimi është një punë e ngadaltë, e qetë dhe e vetmuar. Çdo libër është një mesazh i mbyllur në një shishe dhe i hedhur në det. Nuk e di në cilin breg do të dalë, as në duart e kujt do të mbërrijë. Shkruaj verbërisht dhe është gjithmonë një mrekulli kur marr letra apo përqafime nga lexues entuziastë. Kjo do të thotë se dikush i ka lexuar faqet e mia, se deti nuk i ka gëlltitur.

Pse shkruaj? Nuk e di. Për mua është një domosdoshmëri fiziologjike, si gjumi apo amësia. Të them dhe të tregoj… është e vetmja gjë që dua të bëj.
Shkrimi formëson realitetin; ai krijon dhe rikrijon botën. Sipas Biblës, në fillim ishte Fjala. Zoti tha: “U bëftë dritë”, dhe drita u bë; u ndanë ujërat nga toka. Kjo metaforë përshkruan botën përpara artit të gjuhës dhe të shkrimit: përpara Fjalës kishte vetëm kaos, ankth dhe hije. Përpara Fjalës, ngjarjet e njerëzimit binin në harresë; nuk mund të përcillnim përvojën, dijen, historitë tona apo t’u shpjegoheshim të tjerëve. Pa Fjalën nuk kishte histori.
Kështu ishte edhe në jetën time: përpara se të gjeja rrugën e letërsisë kishte vetëm konfuzion dhe harresë. Fjala e shkruar më shpëtoi nga një ekzistencë e zakonshme.

Kjo është historia e një gruaje dhe e një burri që e kanë dashur njëri-tjetrin plotësisht, duke shmangur kështu një jetë të zakonshme. E kam ruajtur këtë histori në kujtesë që të mos e shkatërronte koha dhe vetëm tani, në netët e heshtura të këtij vendi, mund ta rrëfej më në fund. Do ta bëj për atë burrë dhe atë grua që ma besuan jetën e tyre, duke më thënë: “Merre. Shkruaje, që të mos e fshijë era.”
Në veprën e Isabel Allendes, letërsia nuk është një luks estetik, por një akt besimi te fuqia e fjalës. Ajo është dëshmi se rrëfimi mund të jetë një formë kujtese, kujtesa një formë drejtësie dhe shkrimi një mënyrë për t’i rezistuar harresës. Ndoshta për këtë arsye, librat e saj vazhdojnë të udhëtojnë si shishe të lëshuara në oqeanin e kohës, duke gjetur vazhdimisht brigje të reja dhe lexues të rinj, të gatshëm të hapin atë mesazh që dikush, dikur, e shkroi me shpresën se nuk do të humbiste përgjithmonë.