“Zbritja nga Kryqi” e Rembrandt (1634), një rrëfim i ndriçuar nga dhimbja, dhe përjetësuar nga drita hyjnore

Nga Albert Vataj
Paraqitja e “Zbritjes nga Kryqi” është një nga kulmet e ikonografisë së krishterë, një çast që përmbledh në vetvete tragjedinë e Golgotës dhe agimin e shpresës së Ringjalljes. Asnjë episod tjetër i Pasioneve të Krishtit nuk e bashkon kaq fuqishëm peshën e vdekjes me premtimin e jetës së re. Për këtë arsye, artistët e çdo epoke janë rikthyer vazhdimisht te kjo skenë, duke e parë jo vetëm si një rrëfim biblik, por si një meditim mbi dhembjen, mëshirën, sakrificën dhe dinjitetin njerëzor. Midis tyre, Rembrandt van Rijn i dha kësaj teme një thellësi të rrallë shpirtërore. Versioni i tij i vitit 1634, sot pjesë e koleksionit të Muzeu Hermitage, mbetet një nga interpretimet më të fuqishme dhe më të përmbushura të këtij misteri teologjik.

Rembrandti nuk ndjek këtu idealin klasik të ekuilibrit formal, as madhështinë teatrale që karakterizon një pjesë të barokut flamand. Përkundrazi, ai ndërton një univers të ngjeshur emocionalisht, ku çdo figurë është një qenie e gjallë, e kapur në çastin kur dhimbja nuk mund të fshihet më. Kompozimi nuk është i ngrirë në një harmoni akademike; ai pulson me një ritëm të brendshëm, me një tension që lind nga marrëdhënia mes trupave, gjesteve dhe heshtjes. Çdo personazh bëhet një zë në polifoninë e pikëllimit: burrat që me kujdes zbresin trupin e Krishtit, gratë që presin me pëlhurën mortore, Nikodemi dhe Jozefi i Arimatesë që mbajnë barrën e fundit të dashurisë, ndërsa Virgjëresha Mari shembet nën peshën e një dhimbjeje që duket se tejkalon kufijtë e njerëzores.

Në artin e Rembrandtit, trupi nuk është më forma ideale e trashëguar nga Rilindja. Ai është mish i lodhur, i rënduar nga graviteti, nga plagët dhe nga vdekja. Krishti nuk paraqitet si një hero triumfues mbi dhimbjen, por si një trup i brishtë, i dorëzuar në heshtjen e fundit. Pikërisht në këtë njerëzillëk të skajshëm qëndron madhështia e tij hyjnore. Rembrandti nuk e idealizon vuajtjen; ai e bën atë të prekshme, duke e zhveshur nga çdo retorikë dekorative.

Por gjuha më e fuqishme e kësaj pikture është drita. Për Rembrandtin, ajo nuk është një mjet teknik për të modeluar format apo për të krijuar iluzionin e hapësirës. Drita është substancë shpirtërore, është fjala e pashqiptuar e Hyjit. Trupi i Krishtit bëhet burimi rreth të cilit organizohet e gjithë skena. Edhe pse në planin realist ndriçimi mund të vijë nga pishtarët apo qirinjtë, në planin simbolik ai buron nga vetë prania e Krishtit. Është një dritë që nuk ndriçon vetëm trupat, por edhe ndërgjegjen e shikuesit.

Përmes këtij chiaroscuro-je të famshëm, Rembrandti ndërton një arkitekturë të padukshme të kompozimit. Drita krijon tri qendra të dallueshme: grupin e burrave që zbresin Krishtin nga kryqi, gratë që përgatisin pëlhurën e varrimit dhe figurën e Virgjëreshës Mari, e cila, e mbështetur nga të tjerët, duket sikur përjeton një “vdekje të dytë”, atë të nënës që sheh birin e saj pa jetë. Nuk janë vijat perspektivore ato që organizojnë hapësirën, por vetë intensiteti i dritës. Rembrandti ndërton rendin përmes ndriçimit, duke e kthyer atë në parimin kompozicional të veprës.

Në sfond mbretëron një errësirë pothuaj metafizike. Ajo nuk përshkruan një vend konkret; është më tepër një hapësirë ekzistenciale, një humnerë ku bota duket se ka humbur orientimin. Kjo errësirë nuk është thjesht mungesë drite, por simbol i gjendjes së njerëzimit pas kryqëzimit: një botë që, e mbuluar nga hija e vdekjes, pret ende shenjën e shëlbimit. Pikërisht përballë kësaj humnere, drita që mbështjell trupin e Krishtit fiton kuptimin e saj më të thellë. Ajo nuk mohon errësirën, por e sfidon atë. Nuk e zhduk vdekjen, por e shndërron në prag të jetës së re.

Në këtë mënyrë, piktura shndërrohet në një reflektim të thellë mbi misterin e Mishërimit. Hyjnorja nuk manifestohet përmes triumfit, por përmes dobësisë; jo përmes pushtetit, por përmes sakrificës. Kjo është arsyeja pse Rembrandti shmang çdo patos spektakolar. Ai nuk kërkon ta mahnisë shikuesin me madhështi skenografike, por ta ftojë në një përvojë meditimi. Shikuesi nuk është spektator i një ngjarjeje historike; ai bëhet dëshmitar i një misteri që vazhdon të ndodhë në ndërgjegjen njerëzore.

Në këtë vepër ndihen jehonat e mendimit të mistikëve protestantë dhe të traditës biblike holandeze të shekullit XVII, ku marrëdhënia me Hyjin kërkonte përjetim të brendshëm më shumë sesa ceremonial të jashtëm. Prandaj Rembrandti nuk e pikturon shenjtërinë si lavdi të largët, por si afërsi, si një prani që mund të preket në lotët, lodhjen dhe heshtjen e njerëzve të zakonshëm.

“Zbritja nga Kryqi” nuk është vetëm një kryevepër e artit barok; ajo është një traktat vizual mbi dhembshurinë. Ajo dëshmon se drita nuk lind kur errësira largohet, por pikërisht në zemër të saj. Në penelin e Rembrandtit, vuajtja nuk bëhet fundi i rrëfimit, por porta përmes së cilës hyn shpresa. Prandaj kjo pikturë vazhdon të flasë me të njëjtën forcë pas katër shekujsh: sepse nuk rrëfen vetëm fundin e jetës tokësore të Krishtit, por dramën dhe shpresën e vetë njeriut. Drita e saj nuk është thjesht dritë piktorike; është metafora e hirit, e mëshirës dhe e asaj fjale të pashqiptuar që arti, ndonjëherë më mirë se teologjia, arrin ta bëjë të dukshme.