Papavrami sjell “24 kapriçiot e Paganinit” në TOB

Nga Saimir Kadiu

Duke ndjekur parmbrëmë live në TOB koncertin e Tedi Papavramit, më erdhi ndër mend një histori nga koha e studimeve të mia në SHBA. Gati tridhjetë vjet më parë, ndërsa studioja në New York University, pata fatin të takoj njerëz nga profesione të ndryshme, disa prej të cilëve kishin ndikim të drejtpërdrejtë në jetën e këtij metropoli.

New York-u nuk është thjesht një qytet ku jetohet, por një univers i gjallë, një orkestër e madhe ku çdo rrugë, çdo teatër dhe çdo sallë koncertesh luan rolin e vet. Ai është një simfoni e kulturës dhe ambicies njerëzore. Broadway dhe Lincoln Center janë tempuj të artit që e bëjnë qytetin të pulsojë me energji të pashtershme.

Kuptohet që koha ime si student nuk më linte shumë hapësirë për një “dashuri” të plotë ndaj artit dhe kinemasë, por përpiqesha të thithja çdo informacion kulturor që qarkullonte në ajrin e qytetit më të rëndësishëm të botës. Çdo ekspozitë, premierë apo koncert ishte një fije e re në tapetin e madhështisë së New York-ut.

Një ditë, një profesor imi më foli me superlativa për një violinist të ri nga Ballkani, i cili kishte filluar studimet nën drejtimin e Dorothy DeLay dhe Itzhak Perlman në Juilliard School, një nga shkollat më elitare në botë për muzikën, kërcimin dhe dramaturgjinë, që ka formuar breza të tërë artistësh fitues të çmimeve Grammy, Tony, Emmy dhe Oscar. Juilliard konsiderohet maja e formimit artistik në SHBA dhe në botë, simbol i traditës, inovacionit dhe prestigjit në artet skenike.

Motra e tij ishte profesoreshë e historisë së artit në këtë shkollë. Talenti nga Ballkani quhej Stefan Milenković, një 20-vjeçar serb nga i ati, Zoran Milenković, violinist, dhe me rrënjë italiane nga e ëma, Lidija Kajnaco, pianiste. Kishte lindur në Beograd më 25 janar 1977. Kisha dëgjuar edhe më parë për këtë talent të madh që vinte nga ish-Jugosllavia. Vendi i tij kishte bërë të pamundurën për të krijuar mundësitë që ta impononte në nivelin më të lartë botëror të violinës.

Milenković kishte performuar që fëmijë përpara Ronald Reagan-it (1987), Mihail Gorbaçovit (1988) dhe Papa Gjon Palit II (1991), në koncerte që kishin pasur jehonë botërore. Në moshën 16-vjeçare kishte dhënë koncertin e tij të 1000-të në Monterrey të Meksikës — një rekord i jashtëzakonshëm për një adoleshent.

Të nesërmen, për t’i bërë një lloj “sfide” profesorit tim, si ballkanas që isha, i dhurova një CD të sapodalë me muzikë të Prokofievit, interpretuar nga violinisti ynë i talentuar Tedi Papavrami (“Prokofiev – Violin Concertos Nos. 1 and 2, Sonata for Solo Violin”, me Polish National Radio Symphony Orchestra, nën dirigjimin e Antoni Wit).

Profesori im nuk e kuptoi menjëherë qëllimin e dhuratës. Të nesërmen më falënderoi. E kishte pëlqyer shumë interpretimin, por Papavramin e kishte menduar francez, pasi në CD ai prezantohej si violinist francez.

“Atëherë edhe ne shqiptarët e kemi Milenković-in tonë”, i thashë.

I tregova historinë e tij: dërgimin në Francë në kohën e Enver Hoxhës, arratisjen me prindërit dhe tragjedinë e pjesës së mbetur të familjes në Shqipëri, ku internuan gjyshin e tij 80-vjeçar, një mjek i njohur, dhe i shembën edhe shtëpinë ku kishte lindur. Por Shqipërinë nuk ia shkulën dot nga zemra.

Qasja e dy regjimeve, në Tiranë dhe Beograd, pavarësisht dallimeve mes tyre, ishte e njëjtë: promovimi i talenteve të tilla për t’i përdorur më pas në shërbim të sistemit.

Tedi filloi “bashkëjetesën” me violinën që në moshën 4-vjeçare. Talenti i tij u bë i njohur shumë shpejt në Shqipëri. Në moshën 8-vjeçare interpretoi Sarasate me Orkestrën Filarmonike të Tiranës. Në moshën 11-vjeçare luajti Koncertin e Parë të Paganinit, duke u konsideruar një talent i jashtëzakonshëm.

Në shtator të vitit 1982, kur ishte vetëm 11 vjeç, falë flautistit Alain Marion, qeveria franceze i ofroi bursë studimi në Francë, ku studioi pranë Conservatoire National Supérieur de Musique në Paris, nën drejtimin e Pierre Amoyal, një prej violinistëve më të mëdhenj të brezit të tij.

Në vitin 1985 fitoi konkursin “Rodolfo Lipizer” në Gorizia. Në vitin 1986 fitoi me unanimitet Çmimin e Parë të Konservatorit të Parisit, ndërsa në vitin 1987 mori diplomën e Konservatorit të Lozanës.

Më pas ndoqi studimet muzikore nën drejtimin e violinistit të shquar francez Zino Francescati dhe violinistes së njohur Viktoria Mullova, një nga talentet më të mëdha të Konservatorit “Çajkovski” të Moskës.

Në vitin 1992 u vlerësua nga SACEM me çmimin “George Enescu”, ndërsa në vitin 1993 fitoi çmimin e parë dhe çmimin special të publikut në konkursin ndërkombëtar “Sarasate” në Pamplona.

Për profesorin tim, ajo që dëgjoi nga unë për talentin, arritjet dhe dramën familjare të një gjeniu si Tedi Papavrami ishte e pabesueshme. Ai psherëtiu dhe tha vetëm një fjalë: “Why?” (“Përse?”). Një pyetje që mbetet pezull, si një notë e gjatë në ajër, pa gjetur kurrë një përgjigje të plotë.

Sot përjetuam një koncert fantastik të Tedit, me një program të përbërë nga “24 Kapriçot e Paganinit”, një nga veprat më të famshme dhe më të vështira të repertorit violinistik.

Vepra konsiderohet “Everesti” i violinistëve për shkak të vështirësisë teknike dhe shprehjes dramatike. Kapriçot e Paganinit interpretohen rrallë si cikël i plotë në një mbrëmje të vetme, gjë që e bën këtë ngjarje një kulm të sezonit kulturor në TOB.

Kapriçot janë “24 maska” të Paganinit, ku ai shfaq fytyra të ndryshme të shpirtit njerëzor: lozonjare, të dhimbshme, të guximshme dhe të përhumbura. Ato nuk janë thjesht ushtrime teknike, por poema muzikore që e bëjnë violinën të flasë me gjuhën e pafundësisë.

Interpretimi i plotë live i 24 Kapriçove është një sfidë e jashtëzakonshme, ndaj vetëm disa violinistë e kanë marrë përsipër këtë provë titanike. Ndër më të dokumentuarit janë Nikolay Madoyan, Soovin Kim, Heorhii Sokolov, Shlomo Mintz, Alexander Markov, Ilya Grubert dhe Nicolas Koeckert.

Edhe pse u largua si fëmijë nga Shqipëria, Tedi kurrë nuk e shkëputi lidhjen shpirtërore me vendin e tij. Në çdo tingull të violinës së tij, në çdo kapriço të Paganinit, dëgjohet një fije e hollë që e lidh me rrënjët shqiptare.

Por Tedi nuk është vetëm violinist. Ai është bërë një lloj “Jusuf Vrioni” i ri, duke i dhënë frëngjishtes zërin e Ismail Kadaresë. Deri më sot ka përkthyer 12 vepra të gjeniut tonë të letrave, duke e bërë Kadarenë të flasë me një elegancë të re në gjuhën e Voltaire-it.

Ky është një akt i rrallë intelektual, që e vendos Papavramin jo vetëm në piedestalin e muzikës, por edhe në atë të kulturës universale. Nuk është e lehtë të gjesh një violinist tjetër që guxon të hyjë në aventurën e përkthimit.

Ky është një dallim i madh: Tedi është jo vetëm virtuoz, por edhe intelektual i plotë, një ambasador i kulturës shqiptare.

Prandaj duhet të jemi krenarë për Tedi Papavramin — violinistin që ngjitet në skenat më të mëdha të botës dhe intelektualin që nderon Shqipërinë me çdo faqe të përkthyer dhe çdo notë të luajtur. Ai është një shembull i gjallë se si arti dhe mendimi bashkohen për të krijuar një figurë të klasit të lartë, që i jep vendit tonë një zë të fuqishëm në kulturën botërore.

Tedi Papavrami është një poet i violinës, ku çdo tingull i tij është i ngarkuar me intensitet emocional dhe teknikë të përsosur. Ai e shndërron violinën në një zë dramatik, që lëviz mes pasionit dhe meditimit.

Interpretimet e tij të Paganinit njihen për virtuozitetin ekstrem, ndërsa ato të Prokofievit dhe Ysaÿe për thellësinë shpirtërore. Në artin e tij, muzika bëhet një rrëfim jete, ku përzihen kujtimet e fëmijërisë në Shqipëri, përvoja e emigrimit dhe universi kulturor francez.

Papavrami mbetet një figurë që ndërthur traditën klasike shqiptare me modernitetin evropian, duke u bërë një ambasador i kulturës shqiptare në botë.

Ai përmendet shpesh krahas emrave si Joshua Bell, Maxim Vengerov, Leonidas Kavakos, Nemanja Radulović, James Ehnes, Gidon Kremer apo Shlomo Mintz. Megjithatë, Papavrami ka një profil unik që e dallon nga bashkëkohësit e tij.

Ai është virtuoz, i aftë të interpretojë repertor tepër të vështirë si “24 Kapriçot e Paganinit” me intensitet dramatik dhe finesë filozofike. Ndryshe nga Bell, më i ngrohtë dhe komunikues, apo Radulović, më teatral dhe ekstravagant, Papavrami është introspektiv dhe meditativ, duke e bërë violinën një instrument reflektimi të brendshëm.

Ai ka regjistruar Prokofiev, Ysaÿe, Franck dhe Paganini — repertor që kërkon jo vetëm teknikë, por edhe thellësi shpirtërore. Kjo e vendos pranë violinistëve si Kremer apo Tetzlaff, të njohur për qasjen e tyre intelektuale.

Papavrami është i veçantë edhe sepse ka dhënë kontribut të madh si përkthyes i Kadaresë në frëngjisht, duke e zgjeruar profilin e tij përtej muzikës.

Sot, më 13 maj, ylli ynë i violinës feston ditëlindjen. Ai ka zgjedhur ta shënojë këtë moment me një koncert në Shqipëri — një gjest i thellë dhe kuptimplotë që dëshmon se rrënjët e tij mbeten të pandara nga atdheu.

Në tingujt e violinës së tij, publiku shqiptar nuk dëgjon vetëm virtuozitetin e një artisti të madh, por edhe mallin, dashurinë dhe respektin për vendin ku ai u formua.

Ky koncert është më shumë se një ngjarje muzikore: është një rikthim shpirtëror, një urë mes skenës botërore dhe kujtesës kombëtare.

Papavrami, me violinën e tij, na kujton se arti nuk njeh kufij, por gjithmonë mban gjallë lidhjen me origjinën.