Debati për ndryshimin e kodit zgjedhor dhe vendosjen e një pragu minimal prej 4% për hyrjen në parlament po shndërrohet në një nga përplasjet më domethënëse të momentit politik në Shqipëri. Në pamje të parë, bëhet fjalë për një çështje teknike – një përqindje më shumë apo më pak. Por në thelb, ky është një debat për vetë natyrën e demokracisë shqiptare: a do të jetë ajo një sistem i hapur konkurues, apo një sistem i mbyllur, i kontrolluar nga pak aktorë?
Dy forcat kryesore politike, Partia Socialiste e Shqipërisë dhe Partia Demokratike e Shqipërisë, e justifikojnë pragun me nevojën për stabilitet. Argumenti është i njohur: më pak parti në parlament do të thotë më pak fragmentim, më shumë qartësi politike dhe vendimmarrje më efikase. Në një vend që ka përjetuar tensione të vazhdueshme politike dhe kriza institucionale, ky argument nuk është pa peshë.
Por problemi nis pikërisht aty ku ky argument kthehet në alibi. Sepse stabiliteti nuk mund të ndërtohet duke kufizuar përfaqësimin. Nëse një pjesë e konsiderueshme e votuesve mbetet jashtë parlamentit për shkak të një pragu artificial, atëherë sistemi nuk stabilizohet – ai ngurtësohet. Dhe një sistem i ngurtë është gjithmonë më i brishtë në afatgjatë.
Kritikat më të forta vijnë nga partitë e reja, mes tyre edhe Partia Mundësia dhe drejtuesi i saj Agron Shehaj. Argumenti i tyre është i drejtpërdrejtë: me këtë prag, partitë e reja nuk filtrohen, por eliminohen. Rezultatet e zgjedhjeve të fundit e mbështesin këtë tezë – shumica e forcave të reja kanë marrë mes 1% dhe 3%, çka do të thotë se në një sistem me prag 4%, ato nuk do të ekzistonin fare në parlament.
Këtu lind dyshimi më i madh: a kemi të bëjmë me një reformë për të përmirësuar sistemin, apo me një mekanizëm për ta mbyllur atë? Edhe pa një marrëveshje të shkruar, perceptimi publik po shkon drejt një ideje të qartë – se partitë e mëdha po mbrojnë hapësirën e tyre duke kufizuar hyrjen e të rinjve. Një lloj “kartelizimi” politik, ku konkurenca ekziston vetëm brenda një rrethi të mbyllur.
Në këtë kontekst, pragu 4% nuk është thjesht një filtër teknik. Ai bëhet një barrierë politike që përcakton kush ka të drejtë të jetë pjesë e sistemit dhe kush jo. Dhe kjo është një vijë shumë e rrezikshme për çdo demokraci.
Sepse problemi më i madh nuk është se disa parti nuk do të futen në parlament. Problemi është mesazhi që u jepet qytetarëve: se vota e tyre mund të mos ketë përkthim real në përfaqësim. Në një vend ku besimi tek institucionet është tashmë i lëkundur, ky është një luks që sistemi politik nuk mund ta përballojë.
Mbështetësit e pragut shpesh i referohen modeleve europiane, ku ekzistojnë pragje edhe më të larta. Por krahasimi është i mangët. Në vendet e Bashkimit Evropian, këto pragje funksionojnë brenda sistemeve ku rregullat janë të qëndrueshme dhe besimi në proces është i lartë. Në Shqipëri, çdo ndryshim i rregullave lexohet përmes filtrit të interesit politik, jo të racionalitetit institucional.
Në fund, kjo është një zgjedhje politike, jo matematikore. Shqipëria duhet të vendosë nëse do një sistem që prodhon stabilitet përmes përjashtimit, apo një sistem që pranon pluralizmin edhe me koston e fragmentimit.
Sepse demokracia nuk është vetëm qeverisje efikase. Ajo është, mbi të gjitha, garë e hapur. Dhe nëse rregullat e lojës ndërtohen në mënyrë që disa të mos hyjnë kurrë në fushë, atëherë loja nuk është më demokratike – është e paracaktuar.