Nga Albert Vataj
Një vit pa Artan Lamen nuk është thjesht një vit heshtjeje në kalendarin e ikjeve tona kulturore, është një vit mungesë në frontin e parë të betejës kundër harresës. Kur një personalitet me përmasat e tij, studiues, koleksionist pasionant dhe publicist i mprehtë, largohet nga kjo botë, zbrazëtia që mbetet pas nuk matet me ditë, por me dokumente që mbeten pa u zbuluar, me fotografi që mbeten pa u interpretuar dhe me të vërteta që rrezikojnë të mbulohen sërish nga pluhuri i amnezisë kolektive.
Megjithatë, siç dëshmoi edhe simpoziumi i organizuar në këtë njëvjetor të ndarjes nga jeta, një takim ku salla nuk nxinte dot ata që e deshën dhe e respektuan, Tan Lame ka gjetur mënyrën më sublime për t’u rikthyer në “gjallje”. Ai vjen përmes testamentit të tij më të fundit shpirtëror dhe shkencor, botimit dygjuhësh (shqip dhe anglisht) “Shqipni e Harrume”. Siç e cilësoi me të drejtë gazetarja Anila Basha, ideatorja e këtij rikthimi përvjetori: “Ky botim është Shqipëria që ai pa dhe interpretoi me sytë e tij.”
Artan Lame nuk ishte një historian i kullave akademike, i mbyllur në ftohtësinë e dogmave apo strukturave klasike të narracionit zyrtar. Për Tanin, historia nuk ishte një listë e thjeshtë datash dhe betejash, por një qenie e gjallë që fshihej në simbolet e shtetit, në teksturën e një blloku shënimesh të harruar, në vulat e para të administratës sonë fillestare, apo në dritëhijet e një fotografie të shkrepur nga një aparat i panjohur në fundin e shekullit të XIX apo fillimin e shekullit të XX.
Në këtë kuadër, “Shqipni e Harrume” nuk vjen si një manual i radhës, por si një udhëtim pamor dhe narrativ. Ky libër refuzon të trajtojë historinë si një trup të pajetë, përkundrazi, ai i jep asaj frymë, duke përdorur si fill përcjellës, fotografi që kapin grimca të jetës së përditshme dhe elitës së kohës.
Kartolina të vjetra, të cilat dikur mbartnin mallin e një Europe që na shihte me kureshtje, gjithashtu harta dhe dëshmi materiale që shpërfaqin se rrugëtimi ynë shtetformues ishte sa i trazuar, aq edhe dinjitoz.
Ndarja nga jeta e një njeriu si Artan Lame lë gjithmonë “shumë gjëra të mbetura pa thënë”. Por forca e autorit që shkruan me pasion qëndron te faktet që mbijetojnë, dhe zotimit të së bijës për të vijuar dhe përmbushur udhën që ai nisi, dhe projektet që ai nuk i realizoi. Përmes këtij simpoziumi dhe, mbi të gjitha, përmes faqeve të “Shqipni e Harrume”, Lame refuzon të mbetet thjesht një kujtim nostalgjik midis miqsh e familjarësh.
Ai vjen sot te lexuesi me zërin e tij të pagabueshëm, plot elegancë, ironi të hollë publicistike dhe dashuri të pakushtëzuar për të bukurën e humbur. Ai vazhdon të na flasë, të na provokojë dhe të na udhëheqë nëpër korridoret e errëta të së shkuarës sonë.
Në këtë njëvjetor, mund të themi se Artan Lame nuk ka ikur, ai thjesht është shpërndarë nëpër mijëra faqe e faksimilesh, fotosh dhe artektesh, që ai kontribuoi të shpëtojë nga harresa duke u ngulitur thellë në ndërgjegjen e një kombi, që, falë tij, sot e njeh pak më mirë veten.
Në historinë e një kombi, herë pas herë shfaqen njerëz që nuk jetojnë vetëm për veten, por që digjen nga një dashuri e pakushtëzuar për atë që i tejkalon: për vendin, për kujtesën, për idealin. Artan Lame ishte njëri prej tyre. Ai kishte një zemër të madhe, aq të madhe sa nuk mund të mbyllej brenda kraharorit të vet, e projektuar për të rrahur njëkohësisht për të shkuarën, të tashmen dhe të ardhmen e shqiptarëve. Ndaj, kur ajo zemër pushoi së rrahuri fizikisht, ajo nuk u shua; ajo u tharmua në njëmijë copa, për ta shpërndarë edhe më gjerësisht zjarrin që mbante brenda.
Secila nga ato copa është një pjesë që ai ua fali të tjerëve: një dokument i shpëtuar nga dëmtimi, një gur arkeologjik i ruajtur nga harresa, një fotografi e ringjallur në dritë, një ndërtesë që mbijetoi dhe një kujtim që refuzoi të tretej. Me zellin dhe përkushtimin e tij unik, ai nuk ndërtoi thjesht një koleksion; ai ndërtoi një mënyrë të re për ta dashur atdheun – përmes rojës së palodhshme të kujtesës së tij. Në çdo qytet që preku, në çdo institucion që reformoi dhe në çdo projekt që ideoi, Tan Lame la pas një gjurmë që nuk shlyhet dot, sepse ajo nuk u gdhend mbi letër, por në ndërgjegjen tonë të përbashkët.
Siç do të thoshte mendimtari i madh Albert Schweitzer: “Shembulli nuk është një mënyrë për të ndikuar botën, është e vetmja mënyrë.”
Artani jetoi pikërisht si shembull. Nuk kërkoi duartrokitje, por frymëzoi rrugë të reja, duke përmbushur gati si me një mision profetik atë që e shenjtëron shpirtin dhe që kujtesën e kombit e shndërron në altar. Ai nuk kërkoi të mbulohej me lavdi, por me përkushtim. Sot, ky shembull është një gur themeli për brezat që vijnë, një leksion i gjallë se si duhet pa zhurmë, si ruhet pa interes dhe si ndërtohet pa u lodhur.
Zemra e tij u nda në mijëra pjesë sepse nuk mund të mbetej e vetmuar në atë vullnet të diellt që mëkoi gjithë jetën. U nda për të qenë e të gjithëve. U nda për të mos pushuar kurrë së rrahuri. Në mungesën e tij fizike, ajo zemër gjallon në amanetin e pashkruar për muzeun e trashëgimisë, në përpjekjen titanike për të shpëtuar çdo fije të kulturës shqiptare dhe në vetëdijen që ai ndezi tek ne për të mos e harruar veten.
Ajo zemër sot është frymë, është model, është shtysë. Sepse janë të rrallë ata njerëz që i japin një kombi jo vetëm vetëdijen se çfarë ishte, por edhe dëshirën dhe vullnetin për t’u bërë më shumë nga ç’është.
Artan Lame ishte pikërisht një nga këta të rrallë, një shpirt që u tharmua në njëmijë copa, për të mos vdekur kurrë.