Nga Albert Vataj
Ka objekte që nuk janë bërë thjesht për t’u përdorur. Janë krijuar për të kujtuar. Dhe ka pemë që, edhe pasi bien, vazhdojnë të mbajnë brenda tyre historinë e një vendi.
Në Fletcher Park, në Kendal të Anglisë, një trung i madh peme është shndërruar në një fron të pazakontë, ku natyra dhe dora e njeriut takohen në një formë që të bën të mendosh për kohën, pushtetin dhe kujtesën. Vepra, e krijuar në vitin 2012 nga artisti Andy Levy, nuk është thjesht një pjesë mobilieri e gdhendur në dru. Ajo është një lloj monumenti i gjallë i historisë së Kendal-it, një vend ku e kaluara duket sikur ka gjetur strehë në trungun e një peme.
Në pamje të parë, froni të kujton një objekt nga një përrallë mesjetare: një fron mbretëror i dalë nga pylli, sikur të ishte krijuar jo në një punishte, por nga vetë natyra. Trungu masiv është transformuar me mjeshtëri në një strukturë monumentale, ku gjurmët e pemës nuk janë fshehur, por janë bërë pjesë e vetë gjuhës artistike të veprës.
Dhe pikërisht këtu qëndron magjia e saj: artisti nuk e ka mposhtur drurin; e ka dëgjuar atë.
Forma e trungut, fibrat, nyjet, çarjet dhe tekstura natyrore janë ruajtur dhe integruar në kompozim. Në vend që ta zhveshë materialin nga identiteti i tij, gdhendja e zbulon atë më tej. Druri nuk është thjesht lëndë e parë; është kujtesë e një peme që ka jetuar, është rritur, është përballur me stinët dhe më pas ka hyrë në një jetë të dytë përmes artit.
Por ajo që e bën këtë fron veçanërisht të veçantë është lidhja e tij me familjen Parr, një nga familjet historikisht më të rëndësishme të Kendal-it.
Detajet e gdhendura evokojnë Sir William Parr, i cili banonte në Kështjellën Kendal në shekullin XVI, si dhe vajzën e tij, Catherine Parr, gruan e gjashtë dhe të fundit të mbretit Henry VIII.
Kështu, një pemë e kthyer në fron bëhet papritur një urë mes dy botëve: asaj të natyrës dhe asaj të historisë njerëzore.
Catherine Parr zë një vend të veçantë në historinë e monarkisë angleze. Ajo ishte gruaja që i mbijetoi Henry VIII-it, por edhe një figurë me ndikim në jetën intelektuale dhe fetare të Anglisë së shekullit XVI. Martesa e saj me mbretin në vitin 1543 e vendosi në qendër të oborrit Tudor dhe i dha një rol të rëndësishëm në periudhën e fundit të mbretërimit të tij.
Në fronin e Kendal-it, kujtimi i saj nuk shfaqet thjesht si një portret historik. Ai shfaqet si pjesë e identitetit të një vendi që ende e mban të gjallë lidhjen me të kaluarën e vet.
Fytyrat e gdhendura në fron janë riprodhime të figurave të një mbreti dhe një mbretëreshe që mund të shihen në Kendal Parish Church, duke e lidhur kështu skulpturën moderne me trashëgiminë monumentale të qytetit. Në këtë kishë ndodhet edhe varri i William Parr, në një monument prej mermeri të zi.
Duket sikur froni ka marrë nga kisha jo vetëm imazhet e personazheve, por edhe një pjesë të heshtjes së saj.
Sepse historia nuk jeton vetëm në libra. Ajo jeton në gurë, në kisha, në varre, në stemat familjare, në rrënoja kështjellash dhe, ndonjëherë, edhe në një trung peme.
Froni i Kendal-it është veçanërisht interesant edhe për mënyrën se si bashkon monumentalitetin me natyrshmërinë. Një fron, sipas vetë simbolikës së tij, është objekt pushteti. Ai ngre njeriun mbi të tjerët. Është vendi ku ulet mbreti, ku trupi shndërrohet në autoritet dhe ku një karrige bëhet simbol i një rendi politik.
Por këtu ndodh një përmbysje e bukur simbolike.
Mbreti nuk ulet mbi natyrën; mbreti ulet brenda saj.
Froni nuk është prej ari, mermeri apo metali të çmuar. Është prej druri. Prej materialit të një peme që dikur ishte pjesë e peizazhit. Në këtë mënyrë, simboli i pushtetit bëhet njëkohësisht simbol i përkohshmërisë së tij.
Mbretrit kalojnë. Dinastitë shuhen. Stemave u zbehen ngjyrat. Kështjellat rrënohen. Edhe njerëzit që dikur vendosnin fatet e të tjerëve përfundojnë në heshtjen e varreve.
Ndërsa pema, edhe pasi është prerë, mund të vazhdojë të flasë.
Në sipërfaqen e saj, gdhendja ndjek fibrat e drurit dhe lëvizjen organike të materialit. Çdo nyje dhe çarje duket sikur ruan një kapitull të një historie që ka nisur shumë kohë përpara se artisti të vendoste daltën mbi të.
Kjo e bën veprën një meditim të heshtur mbi marrëdhënien mes kohës natyrore dhe kohës njerëzore.
Një pemë rritet ngadalë. Një mbretërim mund të zgjasë disa dekada. Një jetë njerëzore është edhe më e shkurtër. Por kujtesa mund të udhëtojë përtej të gjitha këtyre kufijve.
Këtu qëndron edhe një nga bukuritë më të mëdha të artit publik: ai e vendos historinë në rrugën e përditshme të njerëzve. Nuk ka nevojë të hysh në një muze për ta parë. Nuk të kërkon një biletë, as një ceremoni. Froni qëndron në park dhe pret kalimtarin, sikur t’i thotë: ulu pak dhe mendo për ata që kanë ardhur para teje.
Në këtë kuptim, ai është një objekt funksional, por edhe një tekst i heshtur.
Mund të ulesh mbi të, por mund edhe të lexosh historinë që ai mbart.
Mund të shohësh vetëm drurin, por pas tij mund të shohësh Kendal-in e shekullit XVI, familjen Parr, Kështjellën Kendal, oborrin Tudor dhe Catherine Parr-in. Mund të shohësh një skulpturë, por pas saj të dallosh një pyetje më të madhe: çfarë mbetet nga njeriu pasi pushteti i tij ka kaluar?
Ndoshta pikërisht kjo e bën këtë fron kaq poetik.
Sepse ai bashkon në një objekt të vetëm tri kohë: të kaluarën që kujtohet, të tashmen që e sheh dhe të ardhmen që do ta trashëgojë.
Pema ishte gjallë përpara nesh. Historia e familjes Parr ndodhi shekuj më parë. Andy Levy e ktheu trungun në vepër arti në vitin 2012. Dhe sot, kushdo që kalon pranë tij mund të ndalet për një çast.
Kështu, një trung i heshtur bëhet vend takimi mes shekujve.
Dhe ndoshta kjo është mbretëria e vërtetë e këtij froni: jo të sundojë mbi njerëzit, por të sundojë mbi harresën.
Sepse pushteti mund të përfundojë, ndërsa kujtesa, kur i jepet një formë, mund të vazhdojë të jetojë.
Në Kendal, një pemë e kthyer në fron na kujton se historia nuk është gjithmonë një monument i ftohtë prej guri. Ndonjëherë ajo ka damarë, lëvore, plagë dhe rrathë vjetorë.
Ndonjëherë historia është dru.
Dhe ndonjëherë, për të dëgjuar zërin e së kaluarës, mjafton të ulesh mbi të.