A është kjo shpellë në Turqi vendi ku Homeri shkroi ‘Odisenë’?

Një luginë në Turqi, e njohur nga vendasit si Lugina e Homerit, ka qenë prej kohësh një pikë tërheqëse për udhëtarët nga e gjithë bota, të cilët vijnë për të parë shpellën ku thuhet se Homeri ka kompozuar poezitë e tij. Këtë e shpjegon studiuesi turk Altan Altin, autor i një libri mbi këtë temë, duke theksuar lidhjen e thellë lokale me poetin epik. Megjithatë, vendndodhja e saktë ku Homeri shkroi veprat e tij epike mbetet e panjohur dhe rreth idesë së shpellës së tij ekziston një mitologji e pasur. Debati mbi këtë çështje është ndezur së fundmi, falë filmit të suksesshëm të Christopher Nolan, “Odisea”.

Prej një kohe shumë të gjatë, poeti është lidhur me rajonin e Izmirit në bregdetin Egje të Turqisë, i cili për pjesën më të madhe të historisë së tij njihej si Smirna e lashtë. Kronisti dhe gjeografi grek i shekullit të 2-të, Pausanias, shkruante: “Smirnasit kanë lumin Meles, me ujërat e tij të mrekullueshme, dhe pranë burimeve të tij ndodhet shpella, ku ata thonë se Homeri kompozoi poezitë e tij.” Këto fjalë kanë nxitur një debat shekullor, i cili vazhdon edhe sot, rreth jetës së Homerit dhe vendndodhjes së lumit ku mendohej se kishte lindur në vitin 8 para Krishtit.

Vizita në shpellë, e cila është e mbushur me gurë, nuk është e lehtë. Brenda saj, udhëtarët kanë lënë shkrime greke në mure, megjithëse nuk është e qartë se sa të vjetra janë këto shkrime. Edhe pse vende të tjera, veçanërisht ishulli grek i Kiosit, gjithashtu pretendojnë origjinën e Homerit, Smirna e lashtë dhe zona e saj rurale – ku ndodhet Bornova – janë të lidhura ngushtë me poetin.

“Për mua, nuk ka dyshim, Homeri është nga Bornova. Në çdo rast, ai është nga Jonia, e cila përfshin Smirnën dhe Kiosin. Ai është nga këto toka,” i tha Altin agjencisë AFP. Jonia është emri i një rajoni të lashtë grek në bregdetin Egje të Turqisë. Për të mbështetur tezën e tij, Altin theksoi një frizë të shekullit të 3-të para Krishtit që paraqet hyjnizimin e Homerit, e cila, sipas tij, riprodhon shpellën e Bornovës me një saktësi të jashtëzakonshme.

“Ky basoreliev ishte i njohur, por askush nuk kishte vënë re detajet identike me ato që gjenden në shpellën e Homerit. Kjo është hera e parë që një përshkrim gjeografik kaq i detajuar del në dritë,” tha ai. Dëshmitë arkeologjike nga zona gjithashtu sugjerojnë një lidhje me Homerin. Arkeologu Mehmet Akif Erdem shprehet: “Zbulimet nga gërmimet, veçanërisht monedhat që mbajnë portretin e Homerit, na tregojnë se banorët e Smirnës së lashtë e konsideronin poetin si një prej tyre.”

Erdem shton se “Iliada” dhe “Odisea” janë shkruar në dialektet (e greqishtes së lashtë) jonike dhe eolike, duke sugjeruar se Smirna e lashtë dhe Bornova mund të kenë qenë tokat amtare të Homerit. Përtej debatit akademik mbi origjinën e tij, Homeri është i pranishëm kudo në Bornova. Në Yesilova Hoyuk, një vend neolitik i konsideruar si vendbanimi më i vjetër prehistorik i njohur njerëzor në Izmir, ndodhet një bust i Homerit me mbishkrimin: “Unë përpilova epet Iliada dhe Odisea në këtë tokë. Unë jetova në Bornova.”

Qyteti – i cili tashmë pret një panair libri kushtuar Homerit dhe ka një statujë të heroit të Luftës së Trojës, Hektorit, në një park lokal – po planifikon të rinovojë shpellën dhe ta hapë atë për vizitorët, për të përfituar nga ringjallja e interesit për poetin e lashtë. Kryebashkiaku i Bornovës, Omer Eski, i tha AFP-së: “Ruajtja e trashëgimisë së Homerit është një detyrë që i detyrohemi njerëzimit. Ai është një nga etërit themelues të letërsisë.”

“Historitë që ai tregon janë për këtë tokë. Pyetja nuk është nëse duhet ta pretendojmë Homerin apo jo. Historia e tij është edhe e jona,” shtoi ai. Megjithatë, jo të gjithë ndajnë vizionin e tij. Në vitin 2024, zyrtarët bashkiakë nga partia në pushtet AKP e Presidentit Rexhep Tajip Erdogan propozuan riemërtimin e Luginës së Homerit pas një luftëtari turk, duke thënë se vendi nuk duhet të ketë një emër grek.

“Fshirja e emrit të Homerit do të ishte një nga gjërat më të këqija që mund t’i bënim Bornovës,” u kundërpërgjigj kryebashkiaku, që synon “ta bëjë Homerin të njohur në të gjithë botën si një person nga Bornova” dhe ta shndërrojë qytetin në një atraksion turistik. Mustafa Kocyigit, i cili drejton librarinë Gargantua në Izmir, tha se suksesi i filmit të Nolan ka ringjallur interesin për Homerin dhe ka rritur shitjet e poemës “Odisea”.

Mësuesja Safak Tosun, jashtë një prej kinemave të qytetit ku shfaqet filmi, shprehu krenarinë e saj: “E dija që Homeri ishte nga këto toka, por nuk e dija që ishte specifikisht nga Izmiri. Jemi jashtëzakonisht me fat. Ndihem krenare, e nderuar dhe thellësisht e privilegjuar që jam bashkëqytetarja e tij.” Për studiuesin Altin, ka të dhëna në shkrimet e Homerit që tregojnë se poeti vinte nga kjo zonë. “Kur zhytesh në Iliadën, e kupton vërtet se Homeri ishte një anadollak. Gjen anekdota dhe referenca kulturore që janë krejtësisht të panjohura diku tjetër,” tha ai.

Altin beson se origjina e Homerit nuk duhet të nxisë rivalitet midis Turqisë dhe Greqisë. “Homeri është 2800 vjeç, ndërsa kufiri turko-grek është vetëm një shekull i vjetër,” thekson ai. “Homeri është grek. Homeri është anadollak. Asnjëri prej nesh nuk është më i vjetër se ai, madje as vendet tona.”

Marrë nga France 24 Live News