Alfred Mirashi – Milot, një malësor në universin e madh të artit, farkëtari i çelësave që hapin botën

Nga Albert Vataj
Alfred Mirashi – Milot nuk është vetëm skulptor i monumentales, as vetëm piktor që kërkon në ngjyrë atë që fjala nuk arrin ta thotë. Ai është një farkëtar simbolesh, një krijues që e ka shndërruar materien në mendim dhe mendimin në një shenjë të fuqishme të ekzistencës.
Dhe ajo shenjë ka formën e një çelësi.
Një çelës i madh, i pazakontë, shpesh i deformuar, i rëndë, i heshtur, por që duket sikur ka ardhur nga thellësitë e një kohe të lashtë për të na kujtuar një të vërtetë të thjeshtë e të jashtëzakonshme se asnjë derë nuk është përfundimisht e mbyllur, për sa kohë njeriu nuk ka hequr dorë nga dëshira për ta hapur.

Sot, në ditëlindjen e Alfred Mirashit – Milot, ndoshta nuk duhet të flasim vetëm për artistin.
Duhet të flasim për rrugëtimin.
Për atë djalosh që erdhi nga një botë ku malet e mësojnë njeriun të shohë larg, ku heshtja ka peshën e një fjale të dhënë dhe ku rrënjët nuk janë një kujtim, por një mënyrë e të qëndruarit në botë.
Në damarët e tij krijues duket sikur rrjedh diçka nga epika e Malësisë, nga ajo trashëgimi e Kelmendit ku njeriu është mësuar të mos e masë lartësinë me atë që sheh përpara, por me atë që guxon të synojë.
Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar fillimi i Milotit.
Jo në një studio.
Jo në një akademi.
Por në guximin për të mos e pranuar kufirin si fat.
Ai guxoi.
Dhe kjo është fjala që e përmbledh më mirë jetën e një artisti.
Guxoi të largohej.
Guxoi të ëndërronte.
Guxoi të dështonte.
Guxoi të fillonte përsëri.
Guxoi të hynte në hapësirën e madhe të artit, atje ku emrat nuk të japin asgjë nëse nuk ke vepër për t’i mbajtur.
Dhe mbi të gjitha, guxoi të ishte vetvetja.
Firence, vendbanimi i tij, nuk është një qytet i zakonshëm për një artist.
Është një qytet ku historia e artit të vështron nga çdo rrugicë, nga çdo gur, nga çdo fasadë, nga çdo muze. Është qyteti ku e kaluara nuk është muzealizuar plotësisht, sepse vazhdon të marrë frymë.
Në këtë qytet të madh të Rilindjes, Miloti nuk zgjodhi të bëhej një jehonë.
Zgjodhi të ndërtonte zërin e vet.
Dhe ky zë nuk ishte i qetë.
Ishte prej metali.
Prej forme.
Prej hapësire.
Prej ngjyre.
Prej një alfabeti simbolesh që nuk kërkon përkthyes.
Kjo është fuqia e artit të tij, ai nuk të pyet nëse e njeh gjuhën e tij. Të vendos përballë një forme dhe të detyron të kërkosh kuptimin.
Kështu funksionon arti i madh.
Nuk të jep gjithçka.
Të hap diçka.
Çelësi është, në dukje, një objekt i vogël.
Por në qytetërimin njerëzor ai ka qenë gjithmonë shumë më tepër se kaq.
Çelësi është mundësi.
Është hyrje.
Është besim.
Është autorizim.
Është liri.
Është e drejta për të kaluar nga njëra anë në tjetrën.
Prandaj, kur Miloti zgjedh çelësin si një nga shenjat qendrore të krijimtarisë së tij, ai në të vërtetë nuk po krijon objekte.
Ai po krijon metafora të lirisë.
Çelësat e tij janë si pyetje të mëdha të ngrira në metal:
Çfarë na mban të mbyllur?
Kush i ka çelësat?
Cila është dera që duhet të hapim?
Dhe, ndoshta pyetja më e rëndësishme:
A kemi ende guxim të hyjmë?
Kjo është arsyeja pse veprat e Milotit nuk duhen parë vetëm.
Duhet të përjetohen.
Ato nuk qëndrojnë thjesht në hapësirë.
Ato e ndryshojnë hapësirën rreth vetes.

Një monument i tij nuk është vetëm një prani fizike. Është një ndërhyrje në kujtesën e një vendi.
Një çelës i tij nuk është vetëm metal.
Është një ide që ka marrë peshë.
“Çelësi i Bashkimit” e shpalos këtë filozofi me një qartësi të veçantë.
Bashkimi nuk paraqitet si një slogan.
Ai bëhet formë.
Bëhet metal.
Bëhet simbol.
Bëhet një dëshirë e prekshme për të kapërcyer ndarjet.
Sepse Miloti duket se e kupton diçka që njerëzimi e ka harruar shpesh, ne ndërtojmë shumë më lehtë mure sesa ura dhe shumë më lehtë dryna sesa çelësa.
Prandaj ai zgjedh çelësin.
Jo për të mbyllur.
Për të hapur.
Jo për të ndarë.
Për të bashkuar.
Jo për të trembur.
Për të ftuar.
Ky është një art që ka në thelb një etikë.
Një etikë të hapjes.
Por çelësi më i thellë i Milotit nuk është ai që duket në skulpturë.
Është kujtesa.
Ai e ka marrë me vete vendin e origjinës dhe nuk e ka lënë të tretet në largësi.

Sepse ka emigrime që të largojnë nga vendi dhe ka emigrime që të bëjnë ta kuptosh më mirë se nga je.
Miloti i përket së dytës.
Sa më larg shkoi, aq më shumë duket se e dëgjoi zërin e rrënjëve.
Kelmendi nuk u bë për të një adresë e humbur.
U bë një burim energjie.
Malësia nuk u bë nostalgji.
U bë gjuhë.
Prejardhja nuk u bë pengesë.
U bë identitet.
Dhe identiteti, në artin e tij, nuk është një flamur që valëvitet për të kërkuar vëmendje. Është një rrënjë e thellë, e padukshme, prej së cilës ushqehet pema.

Prandaj ai mund të jetë njëkohësisht shqiptar dhe universal.
Mund të mbartë Kelmendin dhe të flasë me Firencen.
Mund të ketë në shpirt një botë të lashtë dhe të krijojë forma që i përkasin së ardhmes.
Kjo është ajo që e bën një artist të dalë përtej kufirit të prejardhjes.
Nuk e humbet rrënjën kur bëhet universal. E bën rrënjën të flasë në një gjuhë që e kupton bota.
Ka diçka prometeane në këtë udhëtim.
Por Miloti nuk duket si Prometeu që vodhi zjarrin.
Ai është më shumë një Promete që farkëtoi dritën.
Dhe drita e tij nuk është vetëm ajo e studios, e galerisë apo e monumentit.
Është drita e mundësisë.
Ideja se njeriu mund të dalë përtej asaj që i është dhënë.
Se mund ta ndryshojë fatin duke ndryshuar mënyrën se si e sheh.
Se edhe nga metali më i rëndë mund të lindë një simbol i lehtë si shpresa.
Kjo është ndoshta arsyeja pse çelësat e tij janë kaq të fuqishëm.
Sepse në to nuk shohim vetëm hekur.
Shikojmë dëshirën njerëzore për të mos mbetur rob i së mbyllurës.
Dhe këtu, arti i Milotit takohet me jetën e tij.
Sepse çfarë është një artist, në fund të fundit?
Është një njeri që përpiqet të hapë një derë që të tjerët nuk e kanë parë.
Një derë drejt së panjohurës.
Drejt së pamundurës.
Drejt asaj që ende nuk ka marrë formë.
Miloti e ka bërë këtë me duart e veta.
Ka marrë materien dhe e ka vënë përballë shpirtit.
Ka marrë metalin dhe e ka vënë përballë ëndrrës.
Ka marrë hapësirën dhe e ka vënë përballë kujtesës.
Dhe nga kjo përplasje ka lindur vepra.
Por ndoshta ajo që e bën më të çmuar portretin e tij nuk është vetëm madhështia e veprës.
Është modestia e njeriut që qëndron pas saj.

Në një kohë kur zhurma shpesh ngatërrohet me vlerën, heshtja e një artisti të madh është një formë fisnikërie.
Miloti nuk ka nevojë të bërtasë për të dëshmuar se ekziston.
Flasin veprat.
Flasin monumentet.
Flasin çelësat.
Flet udha.
Dhe mbi të gjitha, flet ajo përmasë njerëzore që nuk humbet edhe kur artisti ngjitet në lartësitë e famës.
Kjo është një tjetër lloj monumenti.
Një monument që nuk bëhet prej çeliku korten.
Bëhet prej karakteri.

Sot, në ditëlindjen e tij, Alfred Mirashi – Milot na vjen si një dëshmi se arti mund të jetë edhe një mënyrë për të kapërcyer fatin.
Një djalosh i ndrojtur mund të bëhet një artist i guximshëm.
Një malësor mund të bëhet qytetar i botës.
Një emigrant mund të bëhet urë.
Një copë metal mund të bëhet ide.
Një çelës mund të bëhet filozofi.
Dhe një jetë mund të shndërrohet në vepër.

Prandaj sot nuk do të doja t’i uroja thjesht jetë të gjatë.
Do t’i uroja dyer të reja.
Sepse artistë si Miloti nuk kanë nevojë vetëm për vite.
Kanë nevojë për hapësira të reja ku të guxojnë.
Për horizonte që ende nuk janë prekur.
Për porta që ende nuk janë hapur.
Për çelësa që ende nuk janë farkëtuar.
Dhe ndoshta kjo është urimi më i denjë për një njeri që e ka kthyer çelësin në alfabet të artit.
Uroj që duart e tua të mos pushojnë së farkëtuari çelësa.
Çelësa për dyer të panjohura.
Çelësa për kujtesën.
Çelësa për lirinë.
Çelësa për bashkimin.
Çelësa për artin.
Çelësa për njeriun.
Sepse bota ka ende shumë dyer të mbyllura.
Dhe ka nevojë për artistë që nuk kënaqen duke i parë dhe nuk pajtohen duke pranuar.
Ka nevojë për ata që guxojnë t’i hapin.

Gëzuar ditëlindjen, Alfred Mirashi – Milot!
Nga malet e kujtesës te hapësirat e mëdha të artit, ti ke bërë udhëtimin tënd.
Dhe në këtë udhëtim ke lënë pas jo vetëm vepra.
Ke lënë çelësa.
Që ne të mos harrojmë kurrë se përtej çdo muri mund të ketë një horizont, përtej çdo dryni një mundësi, përtej çdo errësire një dritë.
Dhe se, ndonjëherë, mjafton një njeri që të besojë mjaftueshëm te ëndrra e vet, që një derë e mbyllur prej kohësh të fillojë të dridhet.
Ti nuk e ke vetëm çelësin në duar.
Ti ke bërë nga çelësi një art.
Dhe nga arti, një mënyrë për ta hapur botën.