“Mëshira”, drithërima e përjetësisë në mermer – kryevepra e titanit të Rilindjes së Artë, Mikelanxhelo Buonarroti

Nga Albert Vataj
Ka vepra arti që admirohen. Ka të tjera që soditen në heshtje. Dhe ka nga ato të rrallat që të detyrojnë të gjunjëzohesh përpara tyre, sepse nuk sheh më vetëm gurin, por shpirtin që ka marrë trajtë. E tillë është “Mëshira” (Pietà) e Mikelanxhelo Buonarroti-t, e realizuar ndërmjet viteve 1498–1499, një himn i gdhendur në mermer, ku dhimbja njerëzore dhe mëshira hyjnore shkrihen në një përjetësi të vetme.

Këtu nuk kemi thjesht një skenë biblike. Kemi çastin kur qielli dhe toka preken. Një nënë mban në prehrin e saj birin e pajetë, flijimin e botës. Është një përqafim që nuk mund ta mbajë më jetën, por nuk e lëshon as vdekjen. Është dhimbja që del nga guri e shndërrohet në britmë pa zë, në një vajtim aq të heshtur, sa tingëllon si jehonë e përjetësisë. Në atë prehër, Krishti, i zbritur nga Kryqi, gjen pushimin e fundit tokësor, përpara se të ngjitet drejt Ringjalljes, duke e shndërruar humbjen në triumf dhe vdekjen në premtim të jetës së pasosur.

Fjalët e Ungjillit: “Fali, o Atë, sepse nuk dinë ç’bëjnë”, duket sikur nuk shqiptohen më prej buzëve të Krishtit, por burojnë nga vetë mermeri. Çdo damar, çdo palë e veshjes, çdo vijë e fytyrës bëhet lutje për njerëzimin.

Kjo kryevepër, e vendosur sot në Bazilikën e Shën Pjetrit në Vatikan, është një nga monumentet më të larta të artit perëndimor. Ajo ishte porositur nga kardinali francez Jean de Bilhères për monumentin e tij funeror, por me kalimin e kohës u vendos në zemër të bazilikës, ku vazhdon të tërheqë miliona vizitorë, jo vetëm si objekt admirimi estetik, por si një vend pelegrinazhi shpirtëror.

“Mëshira” është edhe sprova e parë madhore e Mikelanxhelos mbi këtë temë, një motiv që do ta rikthejë disa herë gjatë jetës së tij, duke e interpretuar gjithnjë ndryshe, sipas pjekurisë së shpirtit dhe dramës së kohës. Pikërisht këtu, në këtë vepër rinore, ai arrin një ekuilibër pothuajse të paarritshëm ndërmjet idealit klasik të bukurisë dhe natyralizmit më prekës njerëzor.

Kompozimi është ndërtuar mbi një strukturë piramidale të përkryer. Kulmi i saj është koka e Marisë, ndërsa masa monumentale e mantelit zbret gradualisht deri te baza, duke krijuar një stabilitet që sfidon vetë ligjet e peshës. Në këtë arkitekturë të heshtur, Mikelanxhelo zgjidh një nga problemet më të vështira të skulpturës: vendosjen e trupit të plotë të një burri të rritur në prehrin e një gruaje, pa cenuar harmoninë e kompozimit. Veshja madhështore e Marisë nuk është vetëm një element estetik; ajo bëhet një mjet kompozicional që fsheh disproporcionet e domosdoshme fizike dhe i jep skenës një natyrshmëri të mrekullueshme.

Por guximi më i madh i artistit nuk qëndron te mjeshtëria teknike. Ai qëndron te vizioni.

Ndryshe nga tradita e kohës, Mikelanxhelo nuk paraqet një Mari të plakur nga vuajtja. Ai e gdhend atë të re, të qetë, pothuajse të paprekur nga rrudhat e kohës. Për të, pastërtia nuk plaket. Shenjtëria nuk njeh moshë. Bukuria shpirtërore mbetet e paprishur, sepse është jashtë ligjeve të materies.

Edhe Krishti nuk bart shenjat e tmerrit të torturës. Gozhdët kanë lënë vetëm gjurmë të vogla, ndërsa plaga në kraharor është pothuajse simbolike. Nuk ka deformime anatomike, as dramë të ekzagjeruar fizike. Mikelanxhelo refuzon realizmin e dhimbjes për të ngritur realizmin e shpresës. Ai nuk skulpturon kufomën e një të munduri, por trupin e atij që ka mposhtur vdekjen. Për këtë arsye “Mëshira” nuk është një monument i vdekjes, por një monument i Ringjalljes që ende nuk është shpallur.

Në fytyrën e Marisë nuk ka dëshpërim histerik. Ka një pranim të heshtur, një dorëzim që nuk është dorëzim para fatit, por besim i pakushtëzuar në misterin hyjnor. Dora e saj e majtë, e hapur drejt botës, duket sikur pyet dhe njëherësh fton: A e kuptoni çmimin e kësaj sakrifice? Është një gjest që lidh shikuesin me dramën dhe e bën pjesëmarrës në misterin e shpëtimit.

Mermeri i bardhë i Carrara-s, nën daltën e Mikelanxhelos, humbet ftohtësinë e tij minerale. Ai bëhet mish, bëhet lëkurë, bëhet frymë. Palët e rrobave rrjedhin si ujë, gjymtyrët kanë butësinë e trupit të gjallë, ndërsa drita që prek sipërfaqen e lëmuar krijon ndjesinë se skulptura merr frymë. Këtu mjeshtri nuk e gdhend gurin; ai çliron qenien që, sipas bindjes së tij, ka qenë gjithmonë e burgosur brenda tij.

Në kujtesën e njerëzimit, Mikelanxhelo Buonarroti do të mbetet jo vetëm si një gjeni i artit, por si një akt krijimi që i afrohet hyjnores. Veprat e tij nuk konsumohen nga koha; ato vetëm zbulohen gjithnjë e më thellë. Çdo brez heq një tjetër petale nga misteri që ai mbështolli rreth tyre, pa mundur ta shterojë kurrë. Pikërisht aty qëndron madhështia e tij: në aftësinë për ta bërë mermerin të qajë, dritën të lutet dhe heshtjen të flasë me zërin e përjetësisë.

“Mëshira” mbetet dëshmia më e lartë se arti nuk është thjesht aftësi për të krijuar formë. Ai është fuqia për t’i dhënë trup së padukshmes, për ta bërë besimin të prekshëm dhe për ta kthyer dhimbjen njerëzore në një gjuhë universale, që çdo zemër, në çdo epokë, mund ta kuptojë.