Në ditëlindjen e Fatime Sokolit zërit që dëgjohet ende, këngëtares që i përket përjetësisë

Nga Albert Vataj
Ka zëra që nuk i shuan dot as rrebeshi i kohës, as shtjella pluhurore e harresës. Ata janë kumbime shpirti që vijnë si zgjime eterne nga thellësitë e një populli, duke prekur çdo trokitje zemre nëpër breza. Janë jehona që marrin jetë nga magjia e asaj thellësie misterioze ku buron çdo frymëmarrje e Dragobisë, ku koha, si një kovaç i lashtë, farkëtoi mbi majat e ashpra të maleve zjarret e zërave dhe rrufetë e qëndresës.
Nuk kemi të bëjmë thjesht me tinguj; ato janë thirrje ekzistenciale, ku vetë kujtesa kolektive merr frymë dhe refuzon të vdesë. Në këtë rrafsh të ndjeshëm, ku kufiri mes mitit dhe realitetit fshihet, projektohet statuja shpirtërore e Fatime Sokolit. Ajo ishte një nga ato gra që guxuan të ishin më shumë se një emër, më shumë se një zë, dhe shumë më tepër se një shtegtare në udhën e ëndrrave. Ajo mbeti një shënjim, një kulmim mistik i bjeshkëve që e lindën.
E ardhur në jetë në një epokë dhe mjedis ku gruaja duhej të mbyllej pas kanateve të rënda të traditës dhe të mbetej një hije e heshtur në strehën e shtëpisë, Fatime Sokoli shkallmoi ngujimet shekullore. Ajo guxoi të çlironte veten duke i dhënë krahë lirisë përmes këngës. Me çiftelinë në dorë dhe zërin si flamur, ajo i tregoi malësisë dhe krejt shqiptarisë se kishte ardhur me një mision sakral. Nuk këndoi për të kërkuar famë, por për të fituar të drejtën e barazisë; për t’u dëgjuar dhe pranuar. Me çdo shtrirje zëri, ajo sfidoi kanunin, theu heshtjen patriarkale dhe solli dritë aty ku për shekuj kishin zotëruar vetëm eposi dhe zërat e burrave.

Ky portretizim nuk është thjesht një homazh sentimental për një artiste të madhe. Është një përpjekje për të rikthyer në dritë figurën e një gruaje që kreu një revolucion ontologjik, duke ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si e shohim gruan në art, në shoqëri dhe në histori. Fatime Sokoli nuk erdhi për të qenë thjesht një kujtim, ajo ishte një zgjim, një thirrje kushtrimi që vazhdon të kumbojë në çdo gur e kullë, në çdo shkrep e livadh, në çdo zemër që rreh shqip.
Udha e saj tokësore ishte e shkurtër, si një rreze e shpejtë dielli mbi kreshtat e mbuluara me dëborë, por shtegu që la pas e çoi drejt amshimit.
E lindur më 18 qershor 1948, ajo u rrit nën trysninë e një kodi zakonor ku fjalën e fundit e thoshin burrat. Vendimi i saj për t’u ngjitur në skenë ishte një thyerje e madhe e statuskuosë. Për t’u pranuar nga mendësia e kohës, ajo zgjodhi një strategji unike vizuale dhe kulturore: veshjen tradicionale të burrave të malësisë. Ky transgresion estetik nuk ishte mohim i feminitetit, por një mbrojtje mitike; një mënyrë për të kaluar kufirin e ndalimit gjinor dhe për të hyrë si e barabartë në arenën e eposit dhe të rapsodisë, ku gratë nuk kishin shkelur kurrë më parë.

Pasi u formua profesionalisht në Liceun Artistik “Jordan Misja” në Tiranë, ku rapsodia e saj e lindur u gërshetua me teknikën e kultivuar, Fatimeja nuk e harroi kurrë zanafillën. Ajo refuzoi komoditetin e kryeqytetit dhe u rikthye në Tropojë për të dhënë mësim, për të edukuar brezat e rinj dhe për t’u bërë një model i gjallë emancipimi për të gjitha ato vajza që ëndërronin lirinë.

Më 12 gusht 1987, në moshën e artë 39-vjeçare, zemra e saj e madhe pushoi së rrahuri nga një sëmundje e rëndë. Kur mjekët në Tiranë dhanë verdiktin e pashmangshëm, dëshira e saj e fundit ishte sublime: të kthehej pranë shkëmbinjve të saj. U transportua me helikopter drejt Dragobisë, që fryma e fundit t’i bëhej bashkë me ajrin e bjeshkëve. Siç thonë edhe sot e kësaj dite banorët e zonës:

“Kur u shua Fatimja, heshti për pak edhe vetë Valbona; ujërat e saj sikur rrodhën pa zhurmë, në shenjë zie për bijën e tyre.”
Fatime Sokoli nuk ishte thjesht një interpretuese lokale; ajo e shndërroi folklorin e pastër të Rrafshit të Dukagjinit dhe Malësisë së Gjakovës në një gjuhë universale. Zëri i saj, i mprehtë si maja e shpatës dhe i pastër si kristali i dëborës, pushtoi skenat më të rëndësishme.
Festivalet Folklorike Kombëtare në Gjirokastër: Ku interpretimet e saj u kthyen në etalon të polifonisë dhe rapsodisë veriore.
Dijon, Francë (1971): Ku magjepsi publikun dhe kritikën evropiane, duke treguar se arti i buruar nga shpirti i një populli nuk ka nevojë për përkthim.
Ohër (1974) dhe turnetë në Kosovë e Maqedoni: Ku zëri i saj shërbeu si një urë shpirtërore e pathyeshme mes shqiptarëve të ndarë nga kufijtë politikë.
Ajo u dha jetë heronjve të historisë sonë, duke kënduar për Bacë Bajramin (Bajram Currin), Mic Sokolin, Haxhi Zekën dhe Tom Kolën. Këto këngë nuk ishin thjesht interpretime muzikore, por akte të mirëfillta të angazhimit kombëtar, ku çdo dridhje e telit të çiftelisë dhe çdo lartësim zëri rizgjonte dinjitetin dhe krenarinë etnike.

Në një kohë kur artistët nuk kishin luksin e menaxhimit të imazhit apo industrinë e marketingut pas vetes, Fatime Sokoli u bë e pavdekshme vetëm përmes talentit të saj të papërlyer dhe pranisë magnetike skenike. Sot, në fonotekën e Radio Televizionit Shqiptar, ruhen si thesare të çmueshme dhjetëra regjistrime të saj—një pasuri kombëtare që pret të rishikohet dhe studiohet. Titujt “Artiste e Merituar” dhe më pas “Mjeshtre e Madhe” nuk ishin thjesht dekorata formale shtetërore, por vula e një mirënjohjeje të thellë popullore, e fituar mes sakrificash të panumërta, skamjes dhe betejës së vazhdueshme me paragjykimet provincialiste.
Fatime Sokoli kreu një revolucion estetik dhe shoqëror me çifteli në dorë. Ajo e dëshmoi se gruaja malësore nuk ishte thjesht një ruajtëse passive e vatrave, por mund të ishte vetë zëri i historisë, vetë epika e kthyer në art. Ajo nuk këndoi për t’u përshtatur me modat e kohës, por për të mbrojtur nderin e këngës dhe për të hapur dyer që për shekuj ishin kyçur me drynin e paragjykimit.

Nëse sot kërkojmë figura që kanë tejkaluar epokën e tyre përmes guximit ekzistencial, emri i Fatime Sokolit qëndron në krye të herës. Nga Shpella e Dragobisë, ku buçiti për herë të parë zëri i saj i lirë, e deri te skenat e mëdha ku u duartrokit nga mijëra spektatorë, ajo na la një trashëgimi të paluajtshme: dëshminë se arti i vërtetë nuk njeh kufizime gjinore, as gjeografike e as kohore.
Ajo i takon përjetësisë. Neve na takon detyra e shenjtë e kujtesës. Kur dëgjojmë sot vargjet e saj emblemë: “Fluturoj… me krahë shqipesh nga Tropoja…” kuptojmë se ai nuk ishte thjesht një titull kënge. Ishte autobiografia e shkruar në qiell e një gruaje që refuzoi të ecte tokës, sepse ishte lindur për të fluturuar në lartësitë e amshimit.