Nga Albert Vataj
Kur shoqëri nis të humbasë aftësinë për të dalluar të vërtetën nga gënjeshtra, arsyen nga pasioni, faktin nga thashethemi, mendimin nga britma, nuk humbet vetëm një betejë, një ide apo një drejtim politik. Rreziku nuk është më jashtë saj. Ai ka hyrë brenda saj dhe ka filluar të ushqehet me frikën, zemërimin, zhgënjimin dhe nevojën njerëzore për të besuar dikë, diçka, një turmë.
Këtë mekanizëm të rrezikshëm të shpërbërjes së arsyes e kishte kuptuar me një kthjelltësi të jashtëzakonshme filozofi britanik Bertrand Russell. Në valët e BBC-së, më 23 shtator 1948, në ligjëratën “Pse fanatizmi sjell humbje”, ai do të shprehej: “Asgjë nuk është më e pashpresë se një komb i fanatikëve të zhgënjyer, që kanë humbur aftësinë për të menduar me arsyetim dhe që nuk gjejnë dalje tjetër veç dëshpërimit që ushqen irracionalitetin e tyre. Një shoqëri e tillë mbetet pa busull vetëdrejtimi dhe, njëkohësisht, me pak vullnet për të pranuar sërish atë lloj udhëzimi nga jashtë, i cili tashmë ka treguar se të çon në rrugë të gabuar. Burimet e veprimit shterojnë, dhe mbetet vetëm një endetie e plogët, pa drejtim dhe pa qëllim. Ky është një nga çmimet e rënda që paguhen kur një popull zhytet në tundimin e histerisë kolektive.”
Janë fjalë të shkruara në një botë të dalë e plagosur nga Lufta e Dytë Botërore, por tingëllojnë sikur janë shkruar sot, në epokën e ekraneve, algoritmeve, lajmeve të rreme dhe turmave virtuale.
Sepse histeria kolektive nuk ka nevojë të ndryshojë natyrë, i mjafton të ndryshojë teknologji.
Dikur turma mblidhej në sheshe. Sot ajo mund të mblidhet në një ekran. Dikur propaganda duhej të kishte një podium, një gazetë apo një radio. Sot mjafton një postim, një video e manipuluar, një titull i ndërtuar për të ndezur zemërimin dhe një algoritëm që e kupton se zemërimi shpërndahet më shpejt se e vërteta.
Kjo është paradoksalja e kohës sonë. Kurrë nuk kemi pasur kaq shumë informacion dhe, megjithatë, kurrë nuk ka qenë kaq e lehtë të manipulohet vëmendja e njeriut.
Russell na kujton se fanatizmi nuk fillon domosdoshmërisht me urrejtjen. Shpesh fillon me një bindje të padëmshme, me bindjen se vetëm ne kemi të drejtë. Pastaj vjen hapi tjetër, ai që mendon ndryshe nuk është më thjesht kundërshtar, por armik. Më pas armiku ç’njerëzohet, faktet relativizohen, dyshimi shpallet tradhti dhe pyetja bëhet më e rrezikshme se përgjigjja.
Kështu lind turma.
Dhe turma, kur humbet individët brenda vetes, humbet edhe përgjegjësinë.
Njeriu i vetëm mund të ndalet, të dyshojë, të pyesë: Po sikur të jem gabim? Turma e ka shumë më të vështirë këtë pyetje. Ajo ushqehet nga siguria e shumicës. Sa më shumë njerëz përsërisin të njëjtën gjë, aq më e vërtetë duket ajo. Por e vërteta nuk matet me numrin e zërave që e përsërisin.
Një milion njerëz mund të gabojnë njëkohësisht.
Kjo është një nga të vërtetat më të pakëndshme të historisë.
Fanatizmi e varfëron mendimin sepse nuk kërkon argumente, kërkon besnikëri. Nuk pyet: A është e vërtetë? Pyet: A është e jona? Nuk kërkon dëshmi, kërkon duartrokitje. Nuk kërkon debat, kërkon nënshtrim.
Dhe aty fillon çmimi.
Sepse kur një shoqëri humbet aftësinë për të menduar, ajo nuk humbet vetëm të tashmen. Ajo fillon të hipotecojë të ardhmen.
Një shoqëri e pushtuar nga histeria kolektive bëhet një shoqëri që reagon, por nuk mendon, akuzon, por nuk analizon, dënon, por nuk kupton. Energjia e saj shkon në konfliktet e brendshme, ndërsa problemet reale mbeten në pritje.
Ajo mund të ketë shumë zhurmë, por pak veprim, shumë zemërim, por pak vizion, shumë bindje, por pak dije. Dhe në fund, siç paralajmëron Russell, mbetet ajo që është ndoshta më e rrezikshmja, plogështia e një shoqërie që nuk di më ku të shkojë.
Kjo është arsyeja pse fanatizmi është një humbje e dyfishtë. Së pari, ai i vjedh njeriut arsyen. Pastaj i vjedh shoqërisë të ardhmen.
Sepse e ardhmja ndërtohet mbi aftësinë për të menduar përtej emocioneve të çastit. Ajo kërkon njerëz që dinë të ndryshojnë mendim kur faktet ndryshojnë, që dinë të dëgjojnë edhe atë që nuk u pëlqen, që dinë të pranojnë gabimin pa e ndier atë si poshtërim.
Një shoqëri e shëndetshme nuk është ajo ku të gjithë mendojnë njësoj. Përkundrazi. Është ajo ku njerëzit mund të mendojnë ndryshe pa e shndërruar ndryshimin në luftë.
Demokracia nuk ka nevojë për një popull që mendon njësoj, ka nevojë për një popull që di të mendojë.
Në këtë kuptim, Russell nuk na flet vetëm për fanatikun. Na flet për secilin prej nesh.
Sepse askush nuk është plotësisht imun ndaj histerisë kolektive. Të gjithë mund të joshemi nga një ide që na pëlqen, nga një grup ku ndihemi të pranuar, nga një zemërim që na duket i drejtë. Të gjithë mund të biem në tundimin e të besuarit se pala jonë është e pastër dhe pala tjetër është fajtore për gjithçka.
Prandaj mbrojtja e parë ndaj fanatizmit nuk është heshtja, është dyshimi i arsyeshëm, është guximi për të pyetur, është aftësia për të thënë: Nuk e di. Patjetër është edhe gatishmëria për të dëgjuar argumentin e kundërshtarit, disiplina për të kontrolluar një informacion përpara se ta shpërndash. Po, është ajo pjesë e ndërgjegjes që refuzon të bëhet pjesë e një turme vetëm sepse turma është e madhe.
Në epokën e rrjeteve sociale, kjo është bërë një përgjegjësi qytetare.
Sepse sot një gënjeshtër nuk ka më nevojë të jetë bindëse. I mjafton të jetë emocionale.
Një lajm i rremë nuk ka pse të jetë i besueshëm, mjafton të jetë i frikshëm.
Një manipulim nuk ka pse të jetë i sofistikuar, mjafton të na tregojë atë që ne duam të besojmë. Dhe këtu qëndron fuqia e tij.
Algoritmi mund të na tregojë atë që na pëlqen, turma mund të na përsërisë atë që duam të dëgjojmë, propagandisti mund të na japë një armik të gatshëm për ta urryer. Por asnjëri prej tyre nuk mund të mendojë në vendin tonë, nëse ne nuk ia dorëzojmë vetë këtë të drejtë.
Kjo është beteja e vërtetë. Jo midis nesh dhe atyre. Por brenda nesh, midis arsyes dhe tundimit për të mos menduar.
Russell e kuptonte se qytetërimi nuk mbrohet vetëm nga institucionet. Ai mbrohet edhe nga cilësia mendore dhe morale e individit. Një kushtetutë mund të mbrojë lirinë në letër, por vetëm qytetarët që dinë të mendojnë mund ta mbrojnë atë në jetën reale.
Prandaj fjalët e Russellit nuk duhen lexuar si një fragment i vjetër filozofik. Ato duhen lexuar si një alarm.
Sepse historia nuk përsëritet gjithmonë me të njëjtat ngjarje. Shpesh përsëritet me të njëjtat dobësi njerëzore. Ndryshojnë teknologjitë, ndryshojnë platformat, ndryshojnë parullat.
Por frika, dëshpërimi, turma dhe etja për një të vërtetë të thjeshtë në një botë të ndërlikuar mbeten të njëjta.
Dhe ndoshta këtu qëndron mësimi më i madh i Russellit: Kur arsyeja largohet nga sheshi, fanatizmi nuk vjen për të mbushur boshllëkun. Ai vjen për ta pushtuar atë.
Prandaj një shoqëri nuk shpëtohet duke i bërë të gjithë të heshtin. Shpëtohet duke i mësuar të gjithë të mendojnë. Sepse liria pa mendim shndërrohet lehtë në turmë. Informacioni pa gjykim shndërrohet në zhurmë. Zemërimi pa përgjegjësi shndërrohet në histeri. Dhe histeria kolektive, pasi konsumon arsyen, fillon të konsumojë edhe të ardhmen.
Çmimi më i rëndë që paguan një popull nuk është kur humbet një betejë. Është kur humbet aftësinë për të kuptuar pse e humbi. Kjo është kambana që Russell i bie edhe kohës sonë.
Dhe ndoshta pyetja më e rëndësishme që na mbetet nuk është nëse turma ka të drejtë.
Është nëse kemi ende guximin të dalim prej saj për të menduar.