Sot në përvjetorin e ndarjes nga jeta të një prej emrave ikonik të humorit shqiptar, Tano Banushi

Nga Albert Vataj

Tano Banushi rikthehet në këtë kujtesë si një ftesë e hapur për të besuar se pasioni i pavdekëson dishepujt e përkushtimit absolut. Ai u bë pjesë e atij brezi që i blatoi gjithçka artit, duke ndërtuar ndër gjenerata një imazh që, ndonëse mund të mos jetë i pranishëm në përditshmërinë tonë estetike, kërkon dhe siguron me ngulm një vend nderi në panteonin e së sotmes. Sepse Tano Banushi nuk ishte thjesht një aktor komik; ai ishte krijues, humorist me përmasë të rrallë dhe dëshmi e gjallë e një brezi që i dha skenës shqiptare një vlerë të paçmueshme. Ai do të mbetet përherë ajo grishje vetvetiu drejt së qeshurës, një ngrohtësi që vetëm ai diti të na e dhuronte me pasionin që nuk zbehet kurrë.

Më 7 gusht 1993, u shua në moshën 66-vjeçare Athanas Banushi, i njohur për të gjithë si Tano. Por ajo ditë nuk mund të quhet thjesht dita e një vdekjeje. Sepse disa artistë nuk vdesin kur pushon zemra e tyre; ata vazhdojnë të jetojnë për sa kohë që një publik qesh me një personazh të krijuar prej tyre, për sa kohë një fjalë e tyre përsëritet, për sa kohë një kujtim sjell në fytyrë atë buzëqeshjen që dikur e dhuruan vetë.

Tano Banushi ishte një prej këtyre të rrallëve.
Ai nuk ishte vetëm aktor komik. Ishte krijues, humorist, interpretues, vrojtues i hollë i njeriut dhe i shoqërisë. Ishte një nga ata artistë që nuk e shihnin humorin si një zbavitje të çastit, por si një mënyrë për ta kuptuar jetën, për ta çliruar njeriun nga pesha e saj dhe, ndonjëherë, edhe për t’i thënë të vërtetat më të hidhura përmes së qeshurës.

Tano Banushi lindi në Shkodër më 4 shkurt 1927, në një qytet ku humori nuk është vetëm një gjini artistike, por një mënyrë e të parit të botës. Në Shkodër, anekdota, ironia, satira, loja e fjalës dhe aftësia për të gjetur dritën edhe në ditët e zymta janë pjesë e një trashëgimie shpirtërore të lashtë. Dhe Tanoja nuk u bë thjesht një bir i kësaj tradite; ai u bë një prej mishërimeve të saj më të fuqishme.

Në skenë ai mund të ishte gjithçka.
Këpucar, bojaxhi, zdrukthëtar, dugajxhi, mekanik, rrobaqepës, elektricist, hallvaxhi; brigadier, nëpunës, shef, fotograf, marinar, kapter, beqar, matrapaz, karagjoz, fanatik, “kulak”, burrë apo edhe grua. Mbi një mijë role dhe fytyra të ndryshme u bënë pjesë e një karriere skenike rreth 45-vjeçare. Por ajo që i bashkonte të gjitha këto personazhe nuk ishte vetëm humori. Ishte njerëzorja.

Sepse Tano Banushi nuk ndërtonte kllounë. Ai krijonte karaktere.
Personazhet e tij nuk ishin thjesht figura që shfaqeshin për të nxitur duartrokitje. Brenda tyre kishte dobësi, lakmi, naivitet, dinakëri, frikë, marrëzi, krenari, dhimbje dhe, mbi të gjitha, atë absurditet të vogël njerëzor që na bën të qeshim me të tjerët dhe, pa e kuptuar, edhe me veten.

Kjo ishte madhështia e tij.
Ai e dinte se humori i vërtetë nuk lind nga grimasa, por nga njohja e thellë e njeriut.
Një artist që e ktheu të qeshurën në gjuhë
Në një prej mendimeve që i atribuohet Tanos, thuhet:
“Buzëqesh gjithmonë, edhe nëse buzëqeshja jote është e trishtuar, sepse më i trishtuar se një buzëqeshje e trishtuar, është trishtimi që nuk buzëqesh.”
Kjo mund të lexohet si një sentencë, por në rastin e Tanos është edhe një lloj portreti shpirtëror. Sepse ai e kuptoi se e qeshura nuk është gjithmonë harresë e dhimbjes. Ndonjëherë është mënyra më dinjitoze për ta përballuar atë.
Në një shoqëri të mbyllur, ku shumëçka nuk mund të thuhej drejtpërdrejt, humori bëhej një gjuhë e dytë. Dhe Tanoja e zotëronte atë gjuhë me një mjeshtëri të rrallë.
Brenda kufizimeve të kohës, ai dinte të vinte në lojë shefa, brigadierë, drejtorë, nëpunës, burokratë dhe tipologji të një shoqërie të deformuar nga pushteti dhe ideologjia. Ai i zmadhointe në skenë veset e kohës, i kthente në karikaturë dhe, përmes të qeshurës, i bënte të dukshme ato që në jetën reale shpesh mbeteshin të pathëna.
Kështu, humori i tij kishte edhe një dimension kritik.
Në dukje ishte argëtim. Në thelb, ishte vëzhgim shoqëror.
Në dukje ishte një personazh që bënte publikun të qeshte. Në të vërtetë, pas tij shpesh fshihej një shoqëri e tërë.
Ndoshta për këtë arsye Tano Banushi mbetet ende i madh: sepse nuk na bëri vetëm të qeshim me të tjerët; na mësoi të qeshim edhe me absurditetet tona.

Nga rrugët e Shkodrës te skena e “Migjenit”
Rruga e tij artistike nisi herët. Në vitet e para pas Luftës së Dytë Botërore, kur jeta kulturore e Shkodrës po përpiqej të rindërtonte veten, Tano Banushi u shfaq në aktivitetet teatrale e artistike të qytetit.
Në vitin 1945, pas përfundimit të klasës së shtatë, interpretoi rolin e Gjinit në dramën “Bujtina e të vorfënve” të Maksim Gorkit. Në të njëjtën shfaqje u prezantua edhe në paroditë “Klasa e shtatë” dhe “Jak, o Jak”, duke dhënë shenjat e para të talentit humoristik.
Një vit më vonë, në “Armiku i Popullit” të Henrik Ibsenit, interpretoi rolin e një të dehuri, ndërsa më pas në komedinë “Pashuku” u shfaq si shërbëtori gazmor.
Ishte fillimi i një rruge të gjatë, e cila do ta çonte në skenën e Teatrit “Migjeni” dhe në Estradën Profesioniste të Shkodrës, të krijuar në vitin 1958.
Aty, talenti i tij do të merrte përmasat që publiku do t’i ruante për dekada.
Fëmija që takoi Migjenin
Ka kujtime që nuk kanë nevojë të jenë të mëdha për të qenë të paharrueshme.
Një prej tyre është takimi i vogëlushit Tano me Migjenin.
Ishte rreth nëntë vjeç e gjysmë kur e ëma, Maria, e mori për të bërë një fotografi te Marubi. Përpara Kafes së Madhe, ajo pa Migjenin, ulur me mikun e tij Teofik Gjylin.

Maria i tha djalit:
— Tano, shih, ai atje është Milloshi… Migjeni yt.
Dhe vogëlushi u shkëput nga dora e së ëmës.
Migjeni u ngrit. E njohu Marien dhe iu drejtua djalit me atë përzemërsi të butë që buron nga një takim i papritur:
— Qenka shumë i kandshëm ky djali yt, Marije…
Kur e pyeti në cilën klasë ishte, Tanoja iu përgjigj se po hynte në të tretën.
— Jam i bindun se mëson mirë, apo jo?
Dhe përgjigjja e vogëlushit ishte:
— Po, vetëm 1-sha kam marrë.
Një dialog i shkurtër, pothuajse i pafajshëm. Por sot, kur e shohim nga larg, duket sikur dy kohë të Shkodrës u prekën për një çast: poeti që do të bëhej një prej zërave më të dhimbshëm të letërsisë shqipe dhe fëmija që do të bëhej një prej zërave më të dashur të së qeshurës shqiptare.

Njëri do të na mësonte të shohim dhimbjen.
Tjetri do të na mësonte të buzëqeshim përballë saj.
Në jetën e tij skenike prej rreth 45 vitesh, Tano Banushi kaloi nëpër drama, komedi, skeçe, parodi, vodevile dhe intermexo. Ai ishte aktor shumëplanësh, i aftë të kalonte nga një gjendje emocionale në tjetrën dhe të gjente për çdo personazh një mënyrë të veçantë interpretimi.
Në kujtesën e publikut mbetën Leo, Pashuku, Fotografi, Dulla dhe një galeri e pafundme karakteresh.
Por ndoshta më e rëndësishmja është se ai krijoi një shkollë.
Një shkollë jo me banka, dërrasa e libra, por me skenë, vëzhgim, improvizim dhe talent. Pas tij erdhën breza humoristësh që mësuan prej gjurmës së tij se si një personazh mund të bëhet i paharrueshëm, si një anekdotë mund të marrë jetë dhe si një grimë e realitetit mund të shndërrohet në art.
Edhe Prenk Jakova, një prej figurave më të mëdha të kulturës shkodrane, e kishte kuptuar këtë talent të veçantë. Tregohet se, pasi kishte dëgjuar një anekdotë, e takoi Tanon dhe i tha me humor se do t’ia tregonte, pastaj do t’ia tregonte Tanoja atij, që të qeshte.
Në atë gjest të vogël fshihet një vlerësim i madh: jo gjithkush di të bëjë humor.
Tano Banushi dinte.

Dhe dinte ta bënte humorin art.
Tano Banushi u nderua me titullin “Artist i Popullit”, por asnjë titull nuk mund të krahasohet me atë që i dha publiku.
Publiku është gjykatësi më i pamëshirshëm dhe njëkohësisht më bujar i artistit.
Ai e ndoqi, e duartrokiti, e priti, e deshi. Dhe e bëri pjesë të kujtesës së vet.
Sepse fama mund të vijë nga një dekoratë, nga një titull, nga një shkrim. Por pavdekësia e një artisti vjen nga kujtesa e njerëzve.
Dhe Tano Banushi është ende atje.
Në një frazë që përsëritet.
Në një personazh që rikthehet në ekran.
Në një anekdotë që dikush tregon dhe pastaj thotë: “Këtë do ta kishte bërë Tanoja…”
Në një të qeshur të papritur që na kujton se, edhe mes ditëve të vështira, njeriu ka nevojë për pak dritë.
Sot, në përvjetorin e ndarjes së tij nga jeta, nuk është e nevojshme ta vajtojmë Tano Banushin me trishtimin e zakonshëm që shoqëron përvjetorët.

Duhet ta kujtojmë duke buzëqeshur.
Sepse kjo ishte mënyra e tij për të qenë me ne.
Ai na la një trashëgimi që nuk matet vetëm me numrin e roleve, me dekoratat apo me vitet e karrierës. Na la një mënyrë të të parit të botës: me humor, me ironi, me një grimë mosbesimi ndaj seriozitetit të rremë dhe me atë mençurinë e vjetër që e di se, kur jeta bëhet shumë e rëndë, një buzëqeshje mund të jetë edhe një formë qëndrese.
Tano Banushi ishte një nga ata artistë që e shndërrojnë jetën në kujtesë.
Dhe kujtesa, kur është e ushqyer nga dashuria e publikut, nuk vdes.
Më 7 gusht 1993, Tanoja u nda nga jeta.
Por Shkodra nuk e humbi.
Shqipëria nuk e humbi.
Sepse disa njerëz nuk largohen plotësisht. Ata mbeten në gjuhën e qytetit, në kujtesën e brezave, në skenën që ende i kërkon dhe mbi të gjitha, në atë të qeshurën që lind papritur kur dikush kujton një personazh të tij.
Dhe ndoshta ky është monumenti më i bukur që mund t’i ngrihet një humoristi, të vazhdojmë të qeshim me atë që ai na mësoi të shohim.
Tano Banushi mbetet kështu, jo vetëm një emër i madh i humorit shqiptar, por një emblemë e shpirtit shkodran, një mjeshtër i të qeshurës dhe një dëshmi se arti mund ta mundë harresën.
Sepse ai që u ka dhënë njerëzve të qeshurën, ka fituar një privilegj të rrallë, të jetojë edhe pasi ka pushuar së jetuari.
Dhe Tanoja ende jeton.
Sa herë që një publik qesh, diku në atë të qeshurë ka edhe pak nga ai.