“Kelmend, ma i bukuri vend”, ku natyra nuk është vetëm peizazh, por kujtesë, identitet dhe amanet

Nga Albert Vataj

Ka vende që i viziton dhe i harron. Ka të tjera që i sheh, i fotografon, i admiron dhe vazhdon rrugën. Por ka edhe vende që, pasi i ke parë, nuk të lënë më të ikësh plotësisht prej tyre. Të mbeten në sy, në kujtesë, në një cep të heshtur të zemrës, si një mall që nuk di ta shpjegosh veçse me dëshirën për t’u kthyer.

Kelmendi është një prej atyre vendeve.
Mirsad Basha, drejtuesi i ECO Mendje, përmes një fotogalerie të publikuar në rrjetet sociale, ka sjellë një dëshmi të bukurisë së rrallë të kësaj treve, duke e shoqëruar me një përcaktim që tashmë duket sikur është kthyer në një bindje të përbashkët të atyre që e kanë shkelur, e kanë parë dhe e kanë dashuruar:

“Kelmend, ma i bukuri vend.”
Dhe mjafton të shohësh fotografitë për të kuptuar se ky nuk është thjesht një slogan promovues. Është një ndjesi që lind vetvetiu përballë një natyre që duket sikur e ka ruajtur ende marrëveshjen e saj të lashtë me bukurinë.
Basha shkruan: “Prej vitesh udhëtoj e promovoj vendet e veriut, destinacione që dikur njiheshin veç prej banorëve të zonës. E ndër tana vendet që kam shëtit, Kelmendi i Malësisë së Madhe ka qenë e vazhdon me qenë ndër vendet e mia ma të dashtuna.
Tamara, Selca, Lëpusha dhe Vermoshi janë katër vendet që në çdo stinë të falin një tjetër pamje, një tjetër ndjesi, një tjetër arsye me u kthy.”
Në të vërtetë, Kelmendi nuk është vetëm një vend për t’u vizituar; është një vend për t’u përjetuar.
Atje mali nuk qëndron thjesht në sfond. Ai është prani. Është madhështi. Është heshtje. Është kujtesë. Është një mënyrë jetese që ka mbijetuar mes gurit, borës, dimrave të gjatë dhe verërave të shkurtra, mes rrugëve të vështira dhe një natyre që nuk ia ka falur lehtë njeriut asgjë.

Tamara, Selca, Lëpusha, Vermoshi… Secili emër duket si një varg i shkëputur nga një poemë e madhe e Alpeve.
Dhe pastaj është Cemi, lumi që gjarpëron mes maleve sikur kërkon rrugën e vet drejt një horizonti tjetër; janë ujëvarat që e kthejnë rënien e ujit në muzikë; kanionet që dëshmojnë forcën e pandalshme të kohës; burimet e kthjellëta; vaskat natyrore; pyjet që shtrihen si një mushkëri e gjelbër e kësaj treve; ajri i pastër që të kujton se sa shumë zhurmë kemi sjellë në jetën tonë dhe sa pak heshtje kemi ruajtur.
Por bukuria e Kelmendit nuk mbaron aty ku mbaron peizazhi.
Ajo vazhdon te njeriu.
Sepse një vend nuk bëhet i madh vetëm nga malet që ka, nga lumenjtë që e përshkojnë apo nga pyjet që e mbulojnë. Ai bëhet i paharrueshëm edhe nga njerëzit që e banojnë, nga mënyra se si të presin, nga fjala e tyre, nga bujaria, nga thjeshtësia dhe nga ajo mikpritje malësore që nuk ka nevojë për shumë fjalë për të dëshmuar fisnikëri.
Kështu, natyra dhe njeriu në Kelmend duket se janë ende pjesë e së njëjtës histori.
Një histori që nuk është shkruar vetëm në libra.

Është shkruar në gurë, në shtigje, në kullota, në rrëpira, në shtëpi të mbështetura pas shpatit, në duart e njerëzve që kanë punuar tokën dhe kanë përballuar dimrat, në fytyrat e burrave e grave që kanë ditur ta ndërtojnë jetën aty ku natyra nuk e ka bërë kurrë të lehtë.
Prandaj fotogaleria e Mirsad Bashës është më shumë se një varg pamjesh të bukura. Është një ftesë për të parë atë që shpesh e kemi kaq pranë, sa rrezikojmë të mos e shohim më.
Sepse ndodh shpesh që të kërkojmë mrekullitë larg, ndërsa ato na presin në pragun tonë.
Dhe bukuria e Kelmendit është edhe më befasuese për një arsye tjetër: ajo gjendet vetëm rreth 95 kilometra larg Shkodrës.
Ka kaq pak distancë mes qytetit dhe këtij universi të egër e të virgjër, por ndonjëherë duket sikur janë dy botë.
Njëra jeton me nxitimin.
Tjetra me ritmin e maleve.
Njëra mat kohën me orë.
Tjetra me stinët.
Njëra kërkon të arrijë diku.
Tjetra të mëson të ndalosh.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë Kelmendi ka atë fuqi të veçantë për të na bërë të kthehemi te vetja. Në një kohë kur gjithçka është bërë e shpejtë, e zhurmshme dhe e konsumueshme, mali të mëson përsëri vlerën e ngadalësisë. Të mëson se bukuria nuk ka nevojë të bërtasë. Se madhështia nuk ka nevojë për spektakël. Se një burim që del nga shkëmbi, një mjegull që zbret mbi luginë apo një rrugë që humbet mes pyllit mund të të japë më shumë paqe se shumë prej atyre gjërave që i quajmë, me nxitim, “komoditete të jetës”.

Kelmendi nuk është thjesht një destinacion turistik. Është një trashëgimi.
Dhe këtu qëndron edhe përgjegjësia jonë.
Promovimi i një vendi të tillë nuk duhet të jetë vetëm marketing. Nuk duhet të synojë vetëm që të sjellë më shumë vizitorë, më shumë fotografi, më shumë konsum turistik. Të promovosh Kelmendin do të thotë, mbi të gjitha, të dëshmosh vlerën e tij dhe të ndërgjegjësohesh për detyrimin për ta mbrojtur.
Sepse ajo që sot na duket e pashtershme, nesër mund të mos jetë më e tillë.
Një pyll mund të pritet.
Një lumë mund të ndotet.
Një burim mund të thahet.
Një shteg mund të betonizohet.
Një peizazh mund të humbasë shpirtin e tij nën peshën e një zhvillimi pa kriter.
Dhe atëherë nuk do të kemi humbur vetëm një pamje të bukur. Do të kemi humbur një pjesë të kujtesës sonë.
Kelmendi është një prej atyre vendeve ku historia nuk është e mbyllur në muze. Ajo ecën ende nëpër shtigje. Jeton në gurët e kullave, në rrugët e malit, në traditat, në fjalët dhe në mënyrën e jetesës së njerëzve.
Është historia e një bote që ka luftuar me ashpërsinë e natyrës dhe ka mësuar ta kthejë atë në bashkëjetesë.

Prandaj, kur e shohim sot Kelmendin të shpaloset në fotografi, nuk duhet të shohim vetëm atë që është.
Duhet të mendojmë edhe për atë që ka qenë dhe për atë që duhet të mbetet.
Sepse bukuria e vërtetë nuk është ajo që e zotërojmë.
Është ajo që dimë t’ua lëmë brezave.
Kelmendi është një dhuratë e natyrës, por njëkohësisht edhe një provë për ndërgjegjen tonë. Na kërkon ta duam pa e pushtuar, ta zhvillojmë pa e deformuar, ta vizitojmë pa e plagosur, ta promovojmë pa e shndërruar në një produkt të konsumueshëm.

Në këtë kuptim, thënia “Kelmend, ma i bukuri vend” fiton një domethënie më të thellë.
Nuk është vetëm një lavdërim.
Është një thirrje për ta parë, për ta njohur dhe për ta mbrojtur.
Sepse disa vende nuk na përkasin vetëm neve.
Na janë besuar.
Dhe Kelmendi, me malet e tij të heshtura, me Cemin që rrjedh si një kujtesë e gjallë, me pyjet, ujëvarat, kanionet, burimet, luginat dhe njerëzit e tij, është një prej atyre amaneteve që natyra ia ka dorëzuar njeriut me një kusht të vetëm:
Ta gëzojë pa e shkatërruar.
Ta promovojë pa e shitur shpirtin e tij.
Ta trashëgojë pa e humbur.

Sepse Kelmendi nuk është vetëm një nga bukuritë e veriut.
Është një prej atyre vendeve ku Shqipëria duket sikur ka ruajtur ende fytyrën e saj më të pastër.
Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, pasi e ke parë një herë, Kelmendi të lë gjurmë në zemër dhe të bën të kthehesh prapë.