Përsëri Brazili, por … (1962)

Nga Skifter Këllici

Duke fluturuar në prill të vitit 1961 me anije kozmike rreth botës, rusi 27-vjeçar (shënim: në tekst ishte 37, por Gagarin ishte 27 vjeç në atë kohë), Juri Gagarin, realizonte ëndrrën e njeriut për t’u endur nëpër hapësirat e pamata të Kozmosit. Për këtë arritje, katër vjet më parë — siç e pamë në pjesën e gjashtë të këtij cikli — kishte paralajmëruar Domeniko Modunjo me këngën e tij të famshme, “Volare” (“Fluturo”).

Një vit më pas, “balloni” ynë, me të cilin po fluturojmë rreth planetit të futbollit, na shpie në Kili. Ky është një rrip i gjatë toke që laget nga Oqeani i Qetë, kaq i gjatë sa një nga pikat më të skajshme të tij, qyteti Arika në veri, ndodhet 1800 km larg kryeqytetit, Santiago — ose më saktë, sa largësia që ndan Tiranën nga Berlini!

Sfida Kiliane dhe Tërmeti i Madh

Kili deri atëherë ishte një nga vendet më të varfra të Amerikës Latine, që veç të tjerash, nuk kishte tradita në futboll. Por, kishte një federatë që luftoi me këmbëngulje dhe arriti të fitonte të drejtën të mbante kuvendin e radhës të futbollit botëror. Madje, siç do të shohim, arriti të ulej në vendin e tretë, një sukses që nuk e ka përsëritur më kurrë deri më sot.

Nuk mjaftoi varfëria, por një tërmet në trajtën e cunamit që ra në viset bregdetare të Valdivias — një nga më të tmerrshmit në historinë botërore të shekullit të 20-të — solli pasoja katastrofike. Ai përfshiu edhe vende të tjera latino-amerikane, duke shkaktuar mijëra viktima, rreth dy milionë të pastrehë dhe shkatërrimin e qyteteve si Concepción, Talcahuano, si dhe stadiumeve të tyre të planifikuara për kampionatin.

Për këtë arsye, Komiteti Organizues vendosi që ndeshjet të zhvilloheshin në stadiumet e qyteteve:

Santiago

Rankagua

Viña del Mar

Arika (nga 30 maji deri më 16 qershor 1962).

Shqipëria e Izoluar dhe Shtypi Sovjetik

Si zakonisht, vazhdoja të lexoja shtypin sovjetik, mbi të gjitha “Sovjetski Sport”, që çuditërisht vinte ende rregullisht në Tiranë. Kjo ndodhte ndonëse marrëdhëniet midis Shqipërisë (që kishte zgjedhur izolimin stalinist) dhe Bashkimit Sovjetik ishin ndërprerë në dhjetor të vitit 1961. Enver Hoxha tashmë i quante ish-aleatët e tij “revizionistë”. Ky izolim me Lindjen i shtohej atij me Perëndimin kapitalist, që kishte nisur që prej vitit 1945.

Sipas opinioneve të specialistëve të huaj që lexoheshin në atë gazetë, pretenduesi kryesor për të fituar Botërorin kilian mbetej ende Brazili, ku vazhdonte të shkëlqente Peleja, tashmë 21-vjeçar.

Ardhja e “Magi-së” së Televizionit

Veç shtypit, ne shqiptarët kishim tashmë edhe një mjet shumë të fuqishëm për të ndjekur garën për trofeun “Jules Rimet” (shkruar në tekst Zhyl Rime): Televizionin. Deri dje, me radio e gazeta, ishim përpjekur të krijonim përfytyrimin tonë rreth ndeshjeve, por me TV, ne po i shihnim dhe po i gjykonim vetë ato.

Ky ishte fillimi i një epoke të re, ku “kutia magjike” po thyente paksa muret e izolimit, duke na lejuar të shihnim me sytë tanë magjinë e fushës së gjelbër në anën tjetër të globit.

Ky është teksti juaj i korrigjuar. Kam zëvendësuar shkronjën “w” me “ë”, kam rregulluar shenjat e pikësimit dhe kam saktësuar emrat e përveçëm (si p.sh. Garinça, Martellini, etj.) për t’i përshtatur me rregullat e gjuhës shqipe dhe saktësinë historike.

Me radio a gazeta ishim përpjekur të krijonim përfytyrimin tonë rreth ndeshjeve ndërkombëtare, por në TV shihnim dhe tashmë gjykonim edhe vetë për to. Këto po ia shprehja atë ditë shkurti të vitit 1994 edhe komentatorit të njohur italian, Nando Martelini, me të cilin — siç e kam përmendur edhe herë të tjera në këtë cikël — bisedoja në një nga studiot e Radio “Dimensione Suono”, në Romë.

Bile, kur i thosha se, meqë nuk kisha ende televizor, isha i detyruar që të trokisja te ndonjë fqinj, të cilit kjo “kuti me pasqyrë magjike”, e ardhur prej jashtë shtetit (kryesisht nga Italia), i kishte ndryshuar mbrëmjet, Martelini vinte buzën në gaz. Ai shtonte se edhe në Itali, në fillimet e viteve ’50, ndodhte e njëjta dukuri, sepse jo të gjitha familjet italiane kishin mundësi ta blinin menjëherë këtë mjet kaq të mahnitshëm.

Për Botërorin kilian, unë pata rast të bisedoj dhe të ndaj mendime edhe me Anton Mazrekun. Edhe ai si unë, kishte miq që e ftonin të shihte ndeshje të këtij Botërori. Që të jem i çiltër, përshtypjet e mia kur pashë për herë të parë një ndeshje në TV — dhe kjo ndodhi në takimin çerekfinal Brazil-Angli, që kampionët e botës në fuqi e fituan 3-1, me dy gola të Garinçës dhe një të Vavës — nuk qenë aq befasuese sa ç’e prisja. (Duhet të shtoj se ndeshjet u panë nga teleshikuesit e botës me një ditë ose më shumë vonesë, të regjistruara në videokaseta, sepse atëherë mungonte lidhja satelitore botërore televizive).

Nga leximet nëpër gazetat sovjetike dhe transmetimet me radio të Karozios (Nicolo Carosio), Martelinit, ose të komentatorëve të tjerë jugosllavë ose rusë, sidomos të Nikollaj Ozerovit (për mua, edhe sot, ndër më të mirët në botë), kisha krijuar një përfytyrim gati stratosferik për mjeshtërinë e futbollistëve të huaj dhe sidomos atyre brazilianë.

Por mbeta pak i stepur. Në lojën e tyre pashë edhe elemente “tokësore” që i kisha vënë re te loja e Boriçit, Resmjes, Panos, ose te pritjet e Voglit tonë legjendar. Jo më kot portieri i madh sovjetik, Jashin, kur kishte parë më 1954 Voglin duke luajtur me përfaqësuesen e Tiranës kundër “Dinamos” së Moskës, pas ndeshjes kishte vajtur, ishte takuar me të dhe i kishte thënë: “Ti – velikij vratar” (“Ti je portier i madh”).

“Por në krijimin e kësaj përshtypjeje,” — më shpjegoi Martelini kur po flisja rreth kësaj teme — “ndikoi edhe vetë niveli i këtij Botërori, madje edhe i vetë Brazilit. Ai nuk solli ndonjë të veçantë, veç sistemit taktik 4-2-4, që tashmë ishte përhapur në tërë futbollin botëror dhe që dalëngadalë po shndërrohej në 4-3-3.”

Pas Pelesë, që u dëmtua dhe nuk luajti veçse në ndeshjet në grup, brazilianët Didi, Garinça, Nilton dhe Xhalma Santos, Vava, në shumicën e rasteve përsëritën vetveten.

“Sikur skuadrat evropiane,” — vazhdoi Martelini — “të kishin pasur një hop më të madh cilësor, ndonjë prej tyre edhe mund t’ia kishte rrëmbyer Brazilit kurorën e kampiones. Por kjo nuk ndodhi.”

Italia, ndeshjet e së cilës i ndoqa nëpërmjet komenteve të tij dhe të Karozios, u zhduk nga skena që në ndeshjet në grup, ku barazoi me RF Gjermane 0-0, u mund nga Kili 2-0 dhe, ndonëse mundi Zvicrën 3-0, mbeti jashtë fazës finale.

Kur i kujtova këtë fakt, Martelini mblodhi vetullat dhe shtoi: ”Nuk dua t’i kujtoj ndeshjet e azurrëve, sidomos ndeshjen me Kilin (0-2), ku fusha e futbollit u kthye në arenë boksi e mundjeje…”

Ky është teksti juaj i korrigjuar, me shkronjën “ë” të vendosur në vend të “w”, me redaktim teknik të emrave dhe përmirësim të rrjedhshmërisë së fjalive.

“Beteja e Santiagos” dhe Era e Fair Play-t

Por kjo ndodhi edhe në disa takime të tjera. Sikur në rregulloren e futbollit të ishin miratuar që atëherë disa nga nenet e sotme, shumë futbollistë të këtij botërori do të ishin dëbuar pa ngurrim nga gjyqtarët.

Duhet të shtoj se ndeshja Kili-Itali, e drejtuar pa kompetencë dhe autoritet nga gjyqtari anglez Aston, është cilësuar si ndeshja më skandaloze e zhvilluar deri tani në një botëror, ku grushtat dhe shkelmat e ndërsjella qenë në rendin e ditës. U dëbuan dy futbollistë italianë, Ferrini dhe David. Madje Ferrini la fushën e lojës vetëm pasi u mor forcërisht nga forcat e policisë. Futbollistit tjetër, italo-argjentinasit Maskio, iu thye hunda nga një goditje me grusht prej kilianit Sançez. Por Astoni, si dhe gjyqtarët anësorë, “nuk e panë” këtë goditje dhe kështu Sançezi, si pa të keq, vazhdoi të luante.

“Kjo gjendje e nderë,” — më tha Martelini — “u krijua edhe nga kolegët e mi gazetarë, Ghirelli dhe Pizzinelli. Të dy u cilësuan persona ‘non grata’ nga autoritetet kiliane dhe u detyruan të linin këtë botëror, sepse disa ditë para fillimit të tij botuan në shtypin tonë artikuj përbuzës për varfërinë dhe prostitucionin që kishin vënë re në mjediset e qyteteve kiliane, gjë që solli indinjatë të madhe në këtë vend latino-amerikan.”

Zhgënjimet dhe Lindja e “Lojës së Ndershme”

Zhgënjim solli Spanja, në radhët e së cilës luante edhe hungarezi Pushkash, i natyralizuar spanjoll. U mund në grup nga Çekosllovakia dhe, ndonëse fitoi me Meksikën 1-0, u mënjanua pasi u mposht edhe nga Brazili 2-1. Duke barazuar me Pelenë dhe shokët e tij 0-0, çekët dëshmuan se kishin ardhur në këtë botëror me ambicie të mëdha.

Në këtë takim ndodhi një episod mbresëlënës. Peleja, i dëmtuar, nuk arriti të zotëronte një top dhe Masopusti që e mbulonte, e nxori topin jashtë vijës anësore, që kështu brazilianët të bënin rivënien e tij në lojë. Ky veprim, që ndodhte për herë të parë në një botëror, u duartrokit nga shikuesit në stadium. Filloi kështu era e “Fair Play-t” (“Lojë e ndershme”), që jemi mësuar ta shohim edhe në ndeshjet e kampionatit shqiptar: kur pas dëmtimit të një futbollisti kundërshtar, tjetri nuk vazhdon aksionin, por e nxjerr topin jashtë.

Fundi i Ëndrrave për Hungarinë dhe Rusinë

Zhgënjim solli edhe Argjentina, e mënjanuar në grupin ku bënte pjesë edhe Hungaria me Bullgarinë. Në çerekfinale, të papriturën më të madhe e solli Jugosllavia, që fitoi 1-0 kundër gjermano-perëndimorëve, kampionëve të diskutueshëm të botës më 1954.

Hungaria nuk bëri gjë tjetër veçse të përsëriste lajtmotivin e këngës së njohur italiane “Addio, sogni di gloria” (“Lamtumirë, ëndrra të lavdishme”). Siç do të shohim, nga gjiri i saj nuk do të dilnin kurrë futbollistë që të përsëritnin skenarët e skuadrës së viteve ’50, para së cilës ishin gjunjëzuar tërë gjigantët e futbollit.

Rusët, pas debutimit të këndshëm të katër viteve të shkuara në Suedi, nuk shiheshin më me “syrin e njerëzkës”. Por duket se ky opinion i mori “mësysh”, sepse edhe ata nuk sollën ndonjë të re në këtë botëror, ndonëse ishin kampionë të Evropës në fuqi (titull i fituar dy vjet më parë në Paris, ku kishin mundur në finale Jugosllavinë 2-1).

Ky është teksti juaj i korrigjuar dhe i redaktuar. Kam zëvendësuar shkronjën “w” me “ë”, kam përmirësuar pikësimin dhe kam saktësuar emrat e lojtarëve dhe vendeve për një lexim sa më profesional.

Rënia e Jashinit dhe Fisnikëria e Netos

Madje as Jashini nuk ishte në formë, po të marrim parasysh se në takimin me Kolumbinë në grup, “hëngri një gol” drejt e nga goditja e këndit — takim që habitshmërisht u mbyll në barazim 4-4 me këtë skuadër latino-amerikane, të cilën nuk e kishte vënë kush në llogari.

Sidoqoftë, skuadra ruse mbeti në kujtesë për një veprim fisnik të futbollistit të saj, Neto, i cili — siç e kam përmendur në pjesën e pestë të këtij cikli kushtuar Botërorit suedez — kishte ardhur në Shqipëri me “Spartakun” e Moskës në vitin 1951. Dhe ja pse: në takimin me Uruguain, një top i gjuajtur prej tij përfundoi brenda portës, por… nga rrjeta e jashtme, poshtë ngjitur me shtyllën pingule.

Gjyqtari drejtoi dorën nga qendra e fushës. Uruguajasit, të llahtarisur, bënë be e rrufe se nuk ishte gol. Atëherë gjyqtari shkoi me vrap te anësori, por edhe për të topi kishte përfunduar rregullisht në rrjetë. Uruguajasit ishin gati t’ia krisnin vajit, dhe kishin të drejtë! Por në ato çaste, ishte pikërisht Neto ai që i shpjegoi gjyqtarit të vërtetën.

(Eh, sikur francezi Henri të kishte pohuar se golin me Irlandën e kishte shënuar me dorë në eliminatoret e vitit 2009 në Paris, gjë që u dha mundësi “tringjyrëshve” të merrnin pasaportën për në Botërorin e vitit 2010 në Afrikën e Jugut…!)

Drejt Finales së Madhe

Që Jashini nuk ishte në ditët e tij më të mira, u dëshmua kur pësoi një gol nga 30 metra në takimin me Kilin (1-2), gjë që i kushtoi skuadrës së tij mënjanimin që në çerekfinale. Kështu, Kili do të “kryqëzonte shpatat” me Brazilin.

Ky ishte takimi i dytë në jetën time që shihja në televizor. E përsëris: i bukur, por larg përfytyrimit që kisha krijuar nga leximet e reportazheve të ndeshjeve ndërkombëtare, sidomos të Brazilit, i cili sipas Martelinit ishte skuadra që kishte paraqitur futbollin më të bukur në tërë botërorët e zhvilluar deri atëherë, duke përfshirë edhe Hungarinë e “markës ‘54”.

Brazilianët fituan 4-2 dhe u ndodhën në finale me Çekosllovakinë, e cila “kishte larë llogaritë” 3-1 me Jugosllavinë. Çekët ndodheshin në finalen e një botërori për herë të parë pas 28 vjetësh (që nga viti 1934).

Finalja e Santiagos: Brazili ruan kurorën

“Natyrisht, Brazili është favorit,” — deklaronte trajneri çek Vitlaçil — “por edhe ne kemi jo pak shanse për të fituar.” Trajneri brazilian, Moreira, parapëlqeu më mirë të heshtte para finales që u zhvillua në stadiumin e Santiagos, para 80 mijë shikuesve dhe miliona të tjerëve — midis të cilëve isha edhe unë me Anton Mazrekun, por në shtëpi të ndryshme, duke e ndjekur në TV.

E vërteta është se golin e parë e shënuan çekët me anë të Masopustit, të cilët madje mund të kishin shënuar edhe të dytin. Pastaj brazilianët u përmendën nga ky “nokdaun” dhe shënuan me anë të Amarildos golin e parë, i cili u pasua nga i dyti me autor Ziton.

Kur çekët po vizitonin dëshirueshëm portën braziliane në kërkim të golit të barazimit, Xhalma Santos nisi një harkore brenda zonës së portës kundërshtare. Portieri çek, Shrojf, i verbuar një grimë nga rrezet e diellit, nuk arriti ta mbërthente topin dhe Vava shënoi golin e tretë. Ky gol u dha brazilianëve Kupën e Botës, por pa shkëlqimin e katër viteve më parë.

“Ekipi i zgjedhur i Brazilit nuk e rimori titullin e lartë të kampionit botëror me lojë të shkëlqyer, por me lojë të organizuar,” — ishte mendimi i specialistëve.

Kurse Martelini, që kishte komentuar disa ndeshje të botërorit në RAI, më vinte në dukje: “Kjo vinte sepse tashmë brazilianët kishin arritur apogjeun e shkëlqimit të tyre. Më pas, ky shkëlqim do të venitej…”

Ky është teksti i korrigjuar dhe i strukturuar me të gjitha të dhënat e fazës finale të Botërorit 1962. Kam rregulluar shkrimin e emrave të lojtarëve, qyteteve dhe gabimet drejtshkrimore (zëvendësimin e “w” me “ë”).

Tabela e Rezultateve: Faza Finale (Kili 1962)

Çerekfinalet:

Jugosllavia – RF Gjermane: 1-0

Kili – Bashkimi Sovjetik: 2-1

Brazili – Anglia: 3-1

Çekosllovakia – Hungaria: 1-0

Gjysmëfinalet:

Çekosllovakia – Jugosllavia: 3-1

Brazili – Kili: 4-2

Ndeshja për vendin e tretë:

Kili – Jugosllavia: 1-0

Finalja:

Brazili – Çekosllovakia: 3-1

Formacionet e Finales

Brazili:

Gilmar, Djalma Santos, Nilton Santos, Zito, Mauro, Zozimo, Garrincha, Didi, Vava, Amarildo, Zagallo.

Çekosllovakia:

Schrojf, Tichý, Novak, Pluskal, Popluhar, Masopust, Pospíchal, Scherer, Kadraba, Kvašňák, Jelínek.

Shënim historik: Novak, Pluskal, Masopust, etj., më 1958 ishin futbollistë të “Duklës” së Pragës, skuadër që u mënjanua 1-0 nga “Partizani” ynë më 1958 në një turne ndërkombëtar futbolli të zhvilluar në Berlin.

Gjyqtar i finales: Llatishev (Bashkimi Sovjetik)

Statistikat dhe Nderimet

Golashënuesit më të mirë (me nga 4 gola):

Garrincha (Brazil)

Vava (Brazil)

Leonel Sánchez (Kili)

Flórián Albert (Hungari)

Valentin Ivanov (B. Sovjetik)

Dražan Jerković (Jugosllavi)

Nga galeria e yjeve:

Garrincha, Didi, Amarildo, Gilmar (Brazil), Masopust (Çekosllovaki), Šekularac (Jugosllavi), Sivori (Itali), Di Stefano (Spanjë).

Të dhënat e turneut:

Ndeshje: 32

Gola gjithsej: 89 (Mesatarja: 2.78 për ndeshje)

Shikues: 898,074 (Mesatarja: 28,096 për ndeshje)